Vừa qua, triển khai Dự án phòng chống bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản, Sở Y tế - Bệnh viện Lao và bệnh Phổi tỉnh Khánh Hòa đã tập huấn cho cán bộ y tế chuyên khoa về hô hấp trong toàn ngành. Lớp tập huấn có nhiều nội dung, trong đó một nội dung chú ý là công tác truyền thông, tư vấn, hướng dẫn giúp người bệnh biết cách phòng tránh các nguy cơ cao trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trên thế giới có khoảng 300 triệu người bị hen phế quản. Tỷ lệ bệnh hen khác nhau ở các vùng địa lý, theo tuổi tác. Ở trẻ em, suất độ bệnh cao nhất ở 3 tuổi; trẻ nữ thấp hơn trẻ nam; tuy nhiên ở độ tuổi dậy thì suất độ bệnh ở nữ bị cao hơn ở nam. Ở người lớn suất độ bệnh hen vào khoảng 10-12%.
Hen phế quản là bệnh dị nguyên có sự tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường sinh sống, làm việc. Những người không có cơ địa dị ứng ít có nguy cơ bị hen, đặc biệt bệnh viêm mũi dị ứng gặp khoảng 80% bệnh nhân hen phế quản, bệnh chàm. Dị ứng nguyên thường gặp là bụi nhà, lông mèo, lông chó, con gián, bông cỏ…Những bệnh nhân hen có kèm polype mũi, nhạy cảm với aspirin, hen thường dai dẳng và nặng hơn.
Những yếu tố có thể gây khởi phát hen phế quản bao gồm:
1.Dị ứng nguyên: con mạt, con gián, nấm mốc, gia súc nuôi trong nhà.
2.Nhiễm vi rút đường hô hấp trên, đặc biệt vi rút hợp bào (Mycoplasma, Chlamydia).
3.Thể dục và tăng thông khí.
4.Ô nhiễm môi trường, khói thuốc lá.
5.Sulfur dioxide.
6.Thuốc (ức chế bêta, aspirin), thức ăn, nước uống.
7.Căng thẳng, lo âu, xúc cảm quá mức.
8.Các chất kích thích trong nhà như thuốc các bệnh dị ứng, xịt muỗi, chai xịt phòng, mùi sơn tường.
Y học cũng ghi nhận sự quan trọng của điều kiện sống ở giai đoạn đầu cuộc đời của người bệnh, các dị ứng nguyên của môi trường tương tác với yếu tố di truyền là cơ chế gây ra hen phế quản. Đối với chế độ dinh dưỡng, nếu chế độ ăn thiếu vitamin A, E, thiếu các vi lượng Magie, Selenium, thiếu mỡ không bảo hòa omega 3 (dầu cá thu); chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa, ăn nhiều muối sẽ làm tăng nguy cơ bệnh hen. Trong môi trường các chất ô nhiễm như sulfur dioxide (SO2), ozone, các phân tử diesel có thể làm khởi phát cơn hen. Trong nhà khói bếp (có NO) hoặc từ hút thuốc lá thụ động là yếu tố thuận lợi gây cơn hen.
Cơn hen phế quản điển hình xảy ra ở bệnh nhân người lớn, trẻ tuổi. Cơn thường xuất hiện nửa đêm, người bệnh trước đó có ho khan, chảy nước mắt, nước mũi, sau đó xuất hiện cơn khó thở, người bệnh ngồi chồm ra trước, tỳ tay vào thành giường thở. Lúc đầu khó thở ở thì thở ra, nhịp thở chưa tăng nhiều, tiếng thở ồn ào. Da niêm mạc người bệnh xanh, vã mồ hôi. Khám tri giác bệnh nhân tỉnh táo, cơn khó thở có thể tự dịu lại. Trước khi xuống cơn, người bệnh ho, khạc đàm nhiều bọt, lợn cợn, trong và quánh, sau đó đàm loãng dần và dễ thở hơn. Người bệnh có thể ngủ lại được.
Ở những bệnh nhân bị nhiễm trùng đường hô hấp trước đó như nhiễm vi rút hợp bào hô hấp, Mycoplasma pneumonia, Chlamydia pneumonia, hoặc tiếp xúc với các dị ứng nguyên đã bị mẫn cảm, do thuốc ức chế bêta giao cảm hoặc do không dùng thuốc theo hướng dẫn đúng của bác sĩ có thể xảy ra cơn hen phế quản ác tính. Trên lâm sàng, bệnh nhân không thể nói được vì khó thở, vã mồ hôi, nhịp thở trên 30 lần/phút. Bệnh nhân xanh tím, khoảng liên sườn, lồng ngực căng phồng. Nếu bệnh nhân chưa dùng thuốc giãn phế quản, nhịp tim tăng 120 lần/phút là dấu hiệu báo động. Ở giai đoạn suy hô hấp nặng, huyết áp giảm. Về thần kinh, giai đoạn đầu bệnh nhân tỉnh táo, nhưng kích thích la hét, về sau trở nên lơ mơ hôn mê.
Xét nghiệm cận lâm sàng, người bệnh được chụp X-quang tim, phổi; công thức máu, đàm; ion đồ máu; khí máu động mạch; đo điện tâm đồ, xét nghiệm FEV1 đánh giá co thắt phế quản, mức độ nặng nhẹ của hen phế quản trước điều trị. Đo FEV1 lần đầu, sau đó thử thuốc giãn phế quản salbutamol 200µg, đợi 15 phút thử lại FEV1 lần 2. Nếu giá trị FEV1 lần hai cao hơn lần đầu 15% hay 200ml thì test giãn phế quản dương tính. Xét nghiệm này giúp chẩn đoán phân biệt hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
Đối với test thử thách cây phế quản với hóa chất metacholine để xác định tính “tăng đáp ứng của cây phế quản”. Test này áp dụng trong tầm soát các trường hợp hen phế quản không điển hình. Còn test thử thách cây phế quản bằng nghiệm pháp gắng sức được làm tương tự nhưng thay thế metacholine bằng gắng sức đạp xe có trở lực. Mục đích tầm soát hen do tăng hoạt động thể lực.
Mục tiêu điều trị của hen phế quản là hạn chế bớt các triệu chứng mạn tính, kể cả triệu chứng ban đêm. Hạn chế bớt các cơn hen kịch phát, giúp người bệnh không phải vào khoa cấp cứu; phải giúp được người bệnh không giới hạn các hoạt động, kể cả thể thao; mục tiêu điều trị còn đặt ra là sự biến đổi lưu lượng đỉnh thở ra ngày và đêm không nhiều, mà là gần như bình thường; đồng thời phải hạn chế được tối đa các tai biến do tác dụng phụ của thuốc điều trị.
Chiến lược phòng ngừa được cơn hen xảy ra trên người bệnh, điều trị phù hợp phụ thuộc mức độ nặng nhẹ của bệnh hen và thực hiện tốt khả năng kiểm soát triệu chứng.
Một lưu ý là người bệnh phải tránh khói thuốc lá và các dị ứng nguyên mặc dù có sử dụng thuốc.
Bệnh hen phế quản là bệnh có thể phòng ngừa, điều trị được, tuy nhiên cần có sự phối hợp tốt giữa thân nhân người bệnh, bệnh nhân và thầy thuốc trong quá trình điều trị./.
Hồng Sơn