Nhiều nghiên cứu về dịch tễ học đái tháo đường (ĐTĐ) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy tần suất mắc bệnh ĐTĐ tăng theo tuổi.
Thống kê của Meneilly GS năm 2006 cho thấy có khoảng 20-25% người cao tuổi bị mắc ĐTĐ (85-95% là ĐTĐ týp 2) và thêm 20-25% đã bị giảm dung nạp glucose. Trong khi đó Việt Nam đang đứng trước thách thức về già hóa dân số với tỷ lệ người cao tuổi năm 2007 là 9,45%, dự báo tỷ lệ người cao tuổi có thể lên đến 16,8% vào năm 2029. Bệnh nhân cao tuổi bị bệnh ĐTĐ có tỷ lệ tử vong cao gấp đôi so với người không bị ĐTĐ và là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất liên quan đến suy giảm chức năng ở người cao tuổi. Những yếu tố làm tăng nguy cơ biến chứng đối với mạch máu lớn là tuổi, thời gian mắc bệnh, tăng huyết áp, tình trạng tăng đường máu và đặc biệt là các rối loạn chuyển hóa lipit. Bên cạnh các thông số lipit máu thông thường thì Non-HDL-cholesterol là thông số được sử dụng có giá trị thực tiễn ở bệnh nhân ĐTĐ. Non-HDL-cholesterol (các cholesterol không phải HDL-C) được tính bằng hiệu số của cholesterol toàn phần và HDL-C. Kết quả này vừa cho biết giá trị của LDL-C mà còn cho biết các cholesterol khác có chứa apolipoprotein- B (apoB), chẳng hạn như VLDL, IDL và các hạt chylomicron. Việc tính toán Non-HDL-cholesterol trên thực tế khá đơn giản sau khi xét nghiệm cholesterol thông thường, do đó đo Non-HDL-cholesterol rất hữu ích trong việc đánh giá nguy cơ xơ vữa mạch và định hướng chiến lược điều trị ở nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ cao. Mục tiêu chiến lược cho LDL và Non-HDL-cholesterol ở những bệnh nhân ĐTĐ tuýp 2 là LDL có < 100mg/dl và Non-HDL-cholesterol <130mg/dl.
Một nghiên cứu gần đây về mối liên quan giữa chỉ số Non-HDL-cholesterol và biến chứng mạch máu ở bệnh nhân ĐTĐ cao tuổi có yếu tố nguy cơ tim mạch đã được triển khai bởi các tác giả Khúc Thị Hương (Bệnh viện Đa khoa Phố Nối); Hà Trần Hưng (Trường Đại học Y Hà Nội) và Vũ Thị Thanh Huyền (Bệnh viện Lão khoa Trung ương).
Đối tượng nghiên cứu trên những bệnh nhân ĐTĐ týp 2 từ 60 tuổi trở lên có yếu tố nguy cơ tim mạch, lần đầu điều trị hoặc đang điều trị ngoại trú ĐTĐ tại Bệnh viện Lão khoa Trung Ương. Tiêu chuẩn lựa chọn là bệnh nhân được chẩn đoán ĐTĐ theo tiêu chuẩn của Hiệp hội ĐTĐ Mỹ (ADA) 2012, tiêu chuẩn đánh giá yếu tố nguy cơ tim mạch theo chương trình giáo dục quốc gia về cholesterol tại Mỹ phiên bản III, điều trị cho người trưởng thành (NCEP-ATP III) được tuyển chọn tại Khoa khám bệnh, Bệnh viện Lão khoa Trung Ương từ tháng 2/2014 đến tháng 9/2014. Tiêu chuẩn loại trừ: ĐTĐ phối hợp bệnh lý có rối loạn chuyển hóa lipid máu thứ phát, bệnh nhân bị rối loạn tâm thần, sa sút trí tuệ, không có khả năng giao tiếp.
Đây là nghiên cứu cắt ngang, bệnh nhân được phỏng vấn, khám sàng lọc, làm xét nghiệm theo mẫu bệnh án thống nhất. Có 456 bệnh nhân ĐTĐ từ 60 tuổi trở lên tham gia nghiên cứu, trong đó nhóm tuổi 60-69 chiếm tỷ lệ cao nhất (gần 50%). Tỷ lệ đối tượng nghiên cứu là nữ chiếm gần 64%, tỷ lệ rối loạn Non-HDL-cholesterol là 36,6%.
Bất thường về lipid máu ở người ĐTĐ týp 2 có thể độc lập hoặc thứ phát do kiểm soát glucose máu không tốt, đây chính là yếu tố nguy cơ của nhiều biến chứng đặc biệt là biến chứng mạch máu lớn. Kiểm soát lipid máu là một phần trong kiểm soát toàn bộ tình trạng rối loạn chức năng ở bệnh nhân ĐTĐ tuýp 2. Các nghiên cứu trên thế giới cũng như Việt Nam ghi nhận rằng kiểm soát glucose máu tốt làm giảm TG và VLDL-C đồng thời cải thiện nồng độ HDL-C trong máu, do đó cũng làm tăng Non-HDL-cholesterol. Vì vậy, kiểm soát tốt glucose máu ở bệnh nhân ĐTĐ tuýp 2 là một mục tiêu quan trọng nhằm khống chế và ngăn ngừa biến chứng của bệnh này. Điều này cũng có thể lý giải qua kết quả nghiên cứu cho thấy nồng độ Non-HDL-cholesterol trung bình cũng như tỷ lệ rối loạn Non-HDL-cholesterol ở nhóm kiểm soát glucose máu kém cao hơn hẳn so với nhóm kiểm soát glucose máu và kiểm soát HbA1C tốt, chấp nhận được.
Trong nghiên cứu của tác giả, có 63 bệnh nhân đã có tiền sử có các biến cố mạch vành (nhồi máu cơ tim, suy vành). Trong đó, bệnh nhân có rối loạn Non-HDL-cholesterol có tỷ lệ các biến cố mạch vành cao hơn bệnh nhân không có rối loạn Non-HDL-cholesterol
Trong số 237 bệnh nhân được làm siêu âm Doppler mạch cảnh thì có 123 bệnh nhân (51,9%) có tổn thương xơ vữa mạch cảnh, đồng thời bệnh nhân có rối loạn Non-HDL-cholesterol và nồng độ Non-HDL-cholesterol trung bình ở nhóm xơ vữa mạch cảnh cũng cao hơn so với người không bị rối loạn Non-HDL-cholesterol và nồng độ Non-HDL-cholesterol trung bình ở nhóm xơ vữa động mạch cảnh cũng cao hơn (p<0,05). Tóm lại, tỷ lệ mắc các biến chứng mạch máu lớn tăng lên đáng kể ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2 cao tuổi có rối loạn Non-HDL-cholesterol. Đó cũng là một trong các nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở các bệnh nhân này.
ĐTĐ tuýp 2 là một nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong, bệnh tim mạch là biến chứng phổ biến nhất chiếm tỷ lệ mắc cao và tử vong ở bệnh nhân ĐTĐ, những biến chứng vi mạch máu (bệnh thận và bệnh võng mạc) thường xuyên và đóng góp vào tổng gánh nặng bệnh tật.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, tỷ lệ biến chứng mắt là 24,2%, đây là một tỷ lệ cao có lẽ do đối tượng nghiên cứu là nhóm người cao tuổi đã mắc ĐTĐ trong nhiều năm, đặc biệt nhóm có rối loạn Non-HDL-cholesterol có tỷ lệ biến chứng mắt có xu hướng cao hơn nhóm không có rối loạn Non-HDL-cholesterol, tác giả giải thích.
Các tác giả cũng cho rằng nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra mối liên quan giữa biến chứng thận và rối loạn lipid ở bệnh nhân ĐTĐ. Kết quả nghiên cứu cho thất 33,5% có biến chứng thận bao gồm tất cả những trường hợp có microalbumin niệu, protein niệu đại thể, hay suy giảm mức lọc cầu thận. Các tác giả đã có kết luận là nghiên cứu đã cho thấy có liên quan giữa chỉ số Non-HDL-cholesterol và biến chứng ĐTĐ ở bệnh nhân ĐTĐ cao tuổi có yếu tố nguy cơ tim mạch. Nghiên cứu đã đưa ra khuyến nghị là để phòng ngừa các biến chứng bên cạnh việc kiểm soát đường máu cần điều trị tốt rối loạn lipid đặc biệt rối loạn Non-HDL-cholesterol.
Quốc Nguyên