Trầm cảm là một rối loạn tâm thần phổ biến và ảnh hưởng đến hàng trăm triệu người trên khắp thế giới. Trầm cảm có thể xuất hiện ở bất kỳ lứa tuổi nào, nếu không điều trị kịp thời có thể dẫn đến nhiều nguy cơ thậm chí tử vong do tự sát. Trầm cảm được dự đoán là nguyên nhân gây gánh nặng bệnh tật hàng đầu vào năm 2030.
Theo các chuyên gia tâm thần, những rối loạn đặc trưng của trầm cảm là biểu hiện khí sắc trầm, cảm giác tội lỗi, tự đánh giá thấp bản thân, rối loạn giấc ngủ hoặc ăn uống, mất quan tâm, mất thích thú, cảm thấy mệt mỏi và giảm tập trung. Việc làm thay đổi nhận thức ở bệnh nhân trầm cảm là một vấn đề quan trọng trong điều trị và phòng ngừa tái phát các giai đoạn trầm cảm.
Để điều trị bệnh có nhiều liệu pháp khác nhau như hóa trị liệu, tâm lý trị liệu, phục hồi chức năng, vật lý trị liệu; trong đó phổ biến nhất là hóa trị liệu và tâm lý trị liệu. Liệu pháp cảm xúc hành vi hợp lý (Rational emotive behavior therapy - REBT) được dựa trên quá trình nhận thức từ đó đạt đến cảm xúc và hành vi theo cách khác.
Một nghiên cứu của các bác sĩ chuyên khoa tâm thần của bệnh viện Tâm thần TP Đà Nẵng đã thực hiện tiến hành trên 72 bệnh nhân trầm cảm được chia 2 nhóm can thiệp gồm có thuốc và REBT và nhóm chỉ can thiệp thuốc. Thuốc sử dụng là Amitriptyline; bệnh nhân được giới thiệu liệu pháp cảm xúc hành vi hợp lý, mỗi buổi thực hiện khoảng 45 phút đến 60 phút;, gồm 10 buổi trị liệu, 1 lần/tuần. Tác giả sử dụng thang đánh giá PHQ-9 để sàng lọc trầm cảm; theo dõi tiến triển biểu hiện trầm cảm giúp bệnh nhân tự nhận thức tình trạng của bản thân. Mức độ trầm cảm từ 5-9 điểm là không mắc bệnh; từ 10-14 điểm là trầm cảm nhẹ; từ 15-19 điểm là mức trung bình; trên 20 điểm là trầm cảm mức độ nặng. Thang đánh giá Beck (BDI) là chuỗi câu hỏi xây dựng đánh giá cường độ, mức độ và sự nhận thức về trầm cảm ở những người bệnh có chẩn đoán rối loạn tâm thần. Điểm tối đa thang Beck là 39 điểm. Trầm cảm mức độ nhẹ là 4-7 điểm, trung bình là 8-15 điểm và trầm cảm mức độ nặng ≥ 16 điểm.
Theo kết quả báo cáo của nghiên cứu, tỷ lệ trầm cảm ở người dưới 30 tuổi là 31,7%, sống ở thành phố là 56,7%, trình độ học vấn trung cấp trở lên chiếm 40%, buôn bán tự do là 18,3%, lao động tự do chiếm 18,3%. Người đã có gia đình chiếm 71%. Triệu chứng xuất hiện nhiều nhất là mệt mỏi 100%, mất ngủ 100%, giảm thích thú 100%, trầm buồn 100%, chán ăn 95%, vận động chậm 90%, triệu chứng hành vi tự sát 35%. Tổng điểm PHQ-9 và tổng điểm BECK có mối tương quan thuận.
Các thời điểm trong nghiên cứu là To ngay trước khi điều trị, T1 sau 4 tuần điều trị, T2 trước 1 tuần kết thúc điều trị liệu pháp tâm lý. Đánh giá sự hài lòng của bệnh nhân tại thời điểm T2.
Theo tác giả nghiên cứu, tại thời điểm T1, có 6,6% bệnh nhân trầm cảm của nhóm chứng không đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán trầm cảm, nhóm can thiệp là 50%. Tại thời điểm T2, 46,7% bệnh nhân nhóm chứng không đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán trầm cảm, nhóm can thiệp là 90%. Qua so sánh các thời điểm can thiệp, điểm trung bình cho thấy việc kết hợp liệu pháp cảm xúc hành vi hợp lý với thuốc trầm cảm đơn thuần trên bệnh nhân biểu hiện lo âu, hành vi người bệnh đặc biệt là suy nghĩ của người bệnh.
Tác giả nghiên cứu có khuyến nghị cần tập huấn về liệu pháp hành vi cảm xúc hợp lý cho các bác sĩ chuyên khoa tâm thần, cử nhân tâm lý lâm sàng để áp dụng rộng rãi trong điều trị cho bệnh nhân trầm cảm. Liệu pháp hành vi cảm xúc hợp lý nên áp dụng cho các bệnh nhân để phòng ngừa bệnh tái phát.
Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một định hướng cụ thể của tâm lý trị liệu nhằm tìm cách giúp mọi người thay đổi cách suy nghĩ. Liệu pháp nhận thức hành vi được dựa trên lý thuyết nhận thức và được phát triển bởi Aaron Beck cho chứng lo âu và trầm cảm. CBT giúp bệnh nhân điều chỉnh đối thoại nội tâm của họ để thay đổi các kiểu suy nghĩ không lành mạnh. Beck đã phát triển các quy trình giúp bệnh nhân học cách thay đổi suy nghĩ thực tế hơn, cảm giác được tốt hơn. Bệnh nhân khuyến khích đóng vai trò tích cực trong liệu pháp CBT.
Có một loại CBT là liệu pháp cảm xúc hợp lý (REBT) được phát triển bởi Albert Ellis. Tác giả xem những cảm xúc mạnh mẽ là kết quả của sự tương tác giữa các sự kiện trong môi trường và niềm tin, kỳ vọng của chúng ta. Một số niềm tin này có thể quá mạnh mẽ hoặc cứng nhắc. Ví dụ, duy trì một niềm tin mọi người nên thích bạn. Với REBT, bệnh nhân sẽ học cách thay đổi niềm tin đó để nó bớt cực đoan hơn và ít có khả năng ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn. Niềm tin của bạn sau đó thay đổi thành muốn mọi người thích bạn nhưng nhận ra rằng không phải ai cũng vậy./.
Hồng Hoa