Theo các chuyên gia y tế công cộng, chất lượng số liệu ghi nhận mắc bệnh và tử vong thường được thể hiện bằng 2 chỉ số tính đầy đủ (Completeness) và độ chính xác (Accuracy).
Tính đầy đủ của số liệu thường được tính phần trăm của số lượng tử vong được ghi nhận và trình bày kết quả so với tổng số tử vong thực tế xảy ra trong cộng đồng được xác định trong khoảng thời gian xác định theo năm hoặc giai đoạn nhiều năm. Ví dụ tỷ lệ mới mắc ung thư trong quần thể xác định và trong khoảng thời gian xác định là số trường hợp mắc ung thư được bổ sung từ danh sách tử vong ghi nhận trong quần thể cho những trường hợp mắc ung thư không có hồ sơ bệnh án lưu trong các bệnh viện.
Thực tế hiện nay đối với tính đầy đủ nước ta đa dạng, tùy vào nguồn gốc số liệu. Ghi chép tử vong trong thống kê sinh và tử ngành tư pháp thực hiện bị bỏ sót gần như toàn bộ.
Đối với độ chính xác thường được tính bằng tỷ lệ phần trăm của số lượng tử vong có nguyên nhân đúng so với tổng số bệnh nhân mắc bệnh và tử vong do nguyên nhân đó, thực tế xảy ra tại cộng đồng xác định trong khoảng thời gian xác định theo năm hoặc giai đoạn nhiều năm. Việc đo độ chính xác có 2 cách tính là phân tích mức độ phù hợp (Kappa) và phân tích độ nhạy (Sensitivity), độ đặc hiệu (Specificity), giá trị dự báo dương (Positive predictive value), giá trị dự báo âm. Ví dụ độ chính xác xác định loại ung thư là tỷ lệ phần trăm số bệnh nhân được chẩn đoán bằng giải phẫu bệnh.
Ở Việt Nam, hàng năm danh sách tử vong được ghi chép và báo cáo theo mẫu phiếu báo cáo nguyên nhân tử vong (mẫu số A6-YTCS), có đối chiếu chéo với Sở Tư pháp, danh sách ghi sinh, tử hệ thống Dân số - Kế hoạch hóa gia đình.
Độ chính xác nguyên nhân gây tử vong được đánh giá tốt cho 3 nhóm nguyên nhân chính gây tử vong trong cộng đồng là các bệnh tim mạch, bệnh ung thư và các nguyên nhân do tai nạn thương tích. Các chuyên gia cho rằng, nhu cầu cải thiện chất lượng số liệu nguyên nhân tử vong là cấp bách ở nước ta. Cán bộ chuyên trách cần được đào tạo khái niệm nguyên nhân tử vong, nguyên nhân chính, nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân liên quan, mã ICD-10 cho từng trường hợp mắc bệnh và tử vong, điều tra hộ gia đình về nguyên nhân tử vong, đối chiếu hồ sơ bệnh án ghi chép quá trình điều trị và chẩn đoán mắc bệnh chính, bệnh liên quan khi ra viện.
Từ năm 2005 đến nay, có sự tiến bộ về ghi nhận kết quả báo cáo nguyên nhân tử vong, có hướng dẫn cách ghi chép nguyên nhân chính, mã ICD-10 trình bày trong 01 trang giấy A4 cùng mẫu phiếu in trong khổ A3 được gửi đến tất cả trạm y tế xã để thu thập danh sách ghi rõ nguyên nhân tử vong. Cục Quản lý Môi trường - Y tế, Bộ Y tế sẽ nhập vào Excel, mã ICD-10, phân tích và trình bày số liệu tử vong do tai nạn thương tích trong Niên giám thống kê y tế hàng năm giai đoạn 2005-2014. Năm 1992, Bộ Y tế đã chỉ đạo ghi chép nguyên nhân tử vong tất cả trạm y tế toàn quốc, định kỳ có bổ sung hướng dẫn theo mẫu A6-YTCS cùng các biểu mẫu khác. Việc cải thiện chất lượng số liêu cần phải được đào tạo trực tiếp, có thực hành, có đánh giá sự tiếp thu được các phương pháp và nguyên tắc ghi chép nguyên nhân tử vong, mã nguyên nhân theo ICD-10 là cần thiết, hiệu quả cụ thể.
Tổ chức Y tế thế giới kêu gọi hệ thống phòng chống bệnh không lây nhiễm nước ta theo 4 nguyên tắc hoạt động căn bản là tiếp cận toàn diện, lồng ghép các hoạt động, phối hợp liên ngành và tăng cường y tế dự phòng và y tế cơ sở.
Năm 2010, báo cáo toàn cầu về bệnh không lây nhiễm được Tổ chức Y tế thế giới công bố.
Báo cáo nêu lên, năm 2018 trong số 57 triệu người tử vong có 36 triệu người (chiếm 63%) là bệnh không lây nhiễm bao gồm các bệnh tim mạch, bệnh ung thư, đái tháo đường, các bệnh hô hấp mạn tính. Trong tổng số bệnh không lây nhiễm, 80% số tử vong thuộc về nước phát triển thấp và trung bình, các bệnh này là nguyên nhân tử vong ở người dưới 70 tuổi, ảnh hưởng đến chiến lược phòng chống đói nghèo trên thế giới.
Đến năm 2013, bệnh không lây nhiễm tăng lên 82% ở nước nghèo, 70% ở nước phát triển trung bình. Bệnh không lây nhiễm có thể phòng tránh hiệu quả bằng kiểm soát 4 nhóm nguyên nhân, nguy cơ là hút thuốc lá, uống rượu bia, ít vận động thể lực và dinh dưỡng không an toàn. Thuốc lá là nguyên nhân trực tiếp 71% ung thư phổi, 42% bệnh hô hấp mạn tính và 10% tổng số bệnh tim mạch. Ít vận động thể lực là nguyên nhân tử vong của 3,2 triệu người làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư và trầm cảm. Rượu bia, dinh dưỡng không an toàn làm tăng huyết áp, thừa cân béo phì, tăng mỡ máu.
Năm 1855, thế giới bắt đầu áp dụng thống kê y học phân loại nguyên nhân tử vong, sau này phân loại theo bảng ICD. Mục đích phân loại bệnh tật quốc tế giúp khả năng ghi nhận hệ thống, phân tích, phiên giải nguyên nhân, so sánh số liệu tử vong và mắc bệnh giữa các nước; so sánh dọc theo thời gian dài để đánh giá diễn tiến của bệnh, hiệu quả của can thiệp ở cấp độ quốc gia và quốc tế. Hiện nay bệnh được mã hóa theo ICD-10 (1990) với 2.034 nhóm bệnh.
Ở Việt Nam, từ năm 2009 đến nay, Bộ Y tế đã chỉ đạo các hoạt động nghiên cứu về tử vong và các nguyên nhân gây bệnh không lây nhiễm với sự giúp đỡ của Tổ chức Y tế thế giới. Năm 2012, WHO công bố nước ta có 379.000 người mất do bệnh không lây nhiễm, trong đó nam là 203.300 người và nữ là 175.700 người. Tỷ lệ tử vong trước 70 tuổi là 54,3% đối với nam giới và 30% ở nữ giới. Tỷ suất tử vong chuẩn hóa tuổi trên 100.000 người cho tổng số bệnh không lây nhiễm, ung thư, các bệnh hô hấp mạn tính, các bệnh tim mạch, đái tháo đường lần lượt là 604,3; 163,4; 56,7; 262,3 và 17,2 đối với nam giới và 314,9; 74,2; 27,7; 145,0 và 15,4 đối với nữ giới./.
Huy Hoàng