Vàng da tăng bilirubin gián tiếp là một triệu chứng rất hay gặp ở trẻ sơ sinh, nhất là trẻ đẻ non. Vàng da bệnh lý nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời sẽ để lại di chứng nặng nể. Khi nồng độ bilirubin gián tiếp trong huyết thanh > 20mg% thì có thể dẫn tới biến chứng vàng da nhân để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn ở trẻ.
Để tránh tổn thương não, điều quan trọng là bệnh phải được phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Một trong các biện pháp hữu hiệu điều trị vàng da tăng bilirubin gián tiếp ở trẻ sơ sinh là thay máu. Bằng cách này ta có thể loại bỏ nhanh lượng bilirubin ra khỏi cơ thể nhưng phương pháp cũng có những tai biến rủi ro đã được ghi nhận như: tử vong, nhiễm khuẩn, giảm tiểu cầu, hạ canxi.
Từ tháng 1/2011 đến tháng 2/2015, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Thanh Thúy cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội tiến hành đề tài nghiên cứu “Nhận xét sự thay đổi một số kết quả xét nghiệm ở trẻ sơ sinh sau thay máu trong điều trị vàng da tăng Bulirubin tại Bệnh viện Xanh Pôn năm 2011-2015”.
Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là những trẻ sơ sinh bị vàng da do tăng bilirubin gián tiếp (dựa vào lâm sàng, định lượng bilirubin máu); trẻ có chỉ định điều trị bằng thay máu.
Theo nhóm tác giả nghiên cứu, đây là nghiên cứu mô tả cắt ngang, thu thập số liệu qua hồi cứu; cỡ mẫu có 63 bệnh án trẻ đẻ non phù hợp tiêu chuẩn lựa chọn của nghiên cứu. Theo phân tích của BS. Nguyễn Thanh Thúy, đặc điểm đối tượng nghiên cứu, tỷ lệ trẻ nam, đủ tháng cao hơn trẻ nữ. Có thể do trẻ nam có nhiều các yếu tố nguy cơ gây tan máu hơn nữ, như thiếu enzym G6DP, thiếu enzym pyruvat kinase…Hội Nhi khoa Hoa Kỳ khi đưa ra các khuyến cáo về chỉ định thay máu ở trẻ sơ sinh vàng da, đã xếp yếu tố giới tính nam thuộc nhóm nguy cơ trung bình. Tỷ lệ trẻ đẻ non được thay máu thấp hơn trẻ đủ tháng, có lẽ là do trẻ đẻ non thường nhập viện sớm, được theo dõi vàng da nên được chiếu đèn sớm do đó tỷ lệ phải thay máu sẽ thấp hơn. Ngay trước khi được thay máu, đa số các trẻ đều vàng da vùng 5 theo phân loại của Kramer (1969) và có nồng độ bilirubin gián tiếp rất cao trong máu.
Về hiệu quả của điều trị thay máu: sau khi thay máu bằng hồng cầu rửa nhóm O và huyết tương tươi nhóm AB, nồng độ bilirubin gián tiếp trung bình thu được là 235,6 + 72,1 mmol/l so với trước là 408,8 + 79,8 µmol/l, giảm được 42,4% so với trước thay máu.
Tác giả nghiên cứu lưu ý ưu điểm lớn nhất của phương pháp điều trị thay máu là giúp làm giảm bilirubin một cách nhanh chóng và chủ động. Đối với sự thay đổi của đặc điểm huyết học sau thay máu: ở trẻ vàng da, do các nguyên nhân bất thường khác nhau mà số lượng hồng cầu bị giảm rõ rệt, biểu hiện tình trạng thiếu máu. Số lượng hồng cầu trung bình là 3,9 + 0,8 T/l, tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê và tỷ lệ trẻ có số lượng hồng cầu thấp hơn bình thường giảm rõ rệt. Cụ thể, trước thay máu tỷ lệ này là 63,5% và sau thay máu giảm xuống còn 39,6%.
Chúng ta biết rằng, vàng do ở trẻ sơ sinh là hiện tượng sinh lý do tăng phá hủy hồng cầu phôi thai, giảm chức năng của các men chuyển hóa do gan sản xuất và tăng chu trình ruột gan. Trong một số trường hợp, khi bilirubin gián tiếp trong máu tăng quá cao có thể diễn tiến nặng đến vàng da nhân. Biến chứng này tùy thuộc nhiều yếu tố như trẻ non tháng hay đủ tháng, trẻ khỏe hay bệnh lý, bất đồng nhóm máu. Trong chẩn đoán, bác sĩ sẽ chú ý thời gian xuất hiện vàng da, sớm 1-2 ngày do huyết tán, bất đồng nhóm máu ABO hoặc nhóm máu khác; Từ 3-10 ngày thường gặp; trường hợp này có thể có biến chứng hoặc không biến chứng; thời gian xuất hiện vàng da muộn là từ ngày 14 trở đi do vàng da sữa mẹ, vàng da tăng bilirubin trực tiếp. Trẻ có triệu chứng đi kèm như bỏ bú, co giật. Trẻ bị vàng da nhân gây ra những biến chứng làm trẻ li bì, mất phản xạ bú, gồng ưỡn người.
Những yếu tố góp phần làm vàng da nặng hơn là trẻ đẻ non tháng; máu tụ, bướu thuyết thanh; da ửng đỏ do đa hồng cầu; nhiễm trùng; chướng bụng do chậm tiêu phân su, tắc ruột.
Nguyên tắc điều trị bệnh là chiếu đèn, thay máu và điều trị hổ trợ. Chỉ định chiếu đèn khi lâm sàng có vàng da sớm, vàng da lan rộng đến tay, chân hoặc căn cứ ở mức bilirubin máu. Về nguyên tắc chiếu đèn liên tục, chỉ ngừng khi cho bú. Trường hợp vàng da nặng nên chọn ánh sáng xanh hoặc ánh sáng trắng với hệ thống đèn hai mặt. Tăng lượng dịch nhập 10-20% nhu cầu. Chỉ định thay máu khi lâm sàng vàng da sậm đến lòng bàn tay, bàn chân (dưới 1 tuần) cộng với bắt đầu có biểu hiện thần kinh hoặc mức bilirubin gián tiếp máu cao hơn 20mg% cộng với trẻ li bì, bú kém.
Trong thời gian nằm viện, trẻ cần được theo dõi mức độ vàng da, biểu hiện thần kinh mỗi 4-6 giờ nếu vàng da nặng, mỗi 24 giờ trong trường hợp vàng da nhẹ. Theo dõi lượng xuất, nhập, cân nặng mỗi ngày. Bệnh nhân cần tái khám sau ra viện mỗi tháng để đánh giá phát triển tâm thần vận động và có kế hoạch phục hồi chức năng kịp thời.
Trần Mai