Sỏi tiết niệu thường gặp ở độ tuổi 20-40; tuy nhiên bệnh khởi phát từ tuổi 13-19 tuổi; tỉ lệ nam mắc nhiều hơn nữ là 3 lần. Yếu tố gia đình, chế độ ăn, thói quen sinh hoạt trong gia đình là những yếu tố được quan tâm trong hình thành của sỏi tiết niệu.
Sỏi tiết niệu thường được phân loại dựa theo kích thước, vị trí, đặc tính cản tia X, thành phần hóa học, căn nguyên tạo sỏi và nguy cơ tái phát.
Đối với phân loại sỏi theo kích thước, dựa vào kích thước lớn nhất, sỏi phân vào các nhóm: nhỏ hơn 5mm; từ 5-10mm; 10-20mm và lớn hơn 20mm.
Phân loại theo vị trí giải phẫu, sỏi phân chia sỏi ở đài thận trên, đài thận giữa, đài thận dưới; sỏi bể thận; sỏi niệu quản đoạn trên, đoạn giữa, đoạn dưới; sỏi bàng quang, sỏi niệu đạo.
Phân loại theo đặc tính cản tia X, phụ thuộc thành phần hóa học của sỏi, trên phim Xquang có 3 loại sỏi là cản quang có sỏi calci oxalat dihydrate; calci oxalat monohydrate; calci phosphate; loại cản quang yếu có sỏi Magnesi ammonium phosphate, Apatite, Cystine; loại không cản quang có sỏi Uric acid; ammoni urate, xanthine; 2,8 dihydroxyadenine; sỏi do thuốc. Đối với phân loại sỏi theo thành phần hóa học có tới 35 loại tinh thể đã được xác định có mặt trong thành phần của sỏi, tuy nhiên chỉ có khoảng 10-12 loại là thường gặp như calcium oxalate monohydrate; calcium oxalate dihydrate, calci hydrogen phosphate dihydrate, uric acid dihydrate, ammonium acid urate...
Đối với phân loại sỏi theo nguyên nhân gồm nhiễm khuẩn niệu, thiếu hụt gene, do tác dụng phụ của thuốc điều trị.
Đối với nguy cơ tái phát, các bệnh tạo thuận lợi cho sỏi hình thành có bệnh cường tuyến cận giáp; calci hóa ống thận; các bệnh đường tiêu hóa như bệnh Crohn, rối loạn hấp thu ở ruột non, sau phẫu thuật nối tắt hỗng – hồi tràng, phẫu thuật cắt đoạn ruột non, phẫu thuật điều trị béo phì.
Bệnh nhân có sỏi đường tiết niệu thường biểu hiện lâm sàng đau vùng thắt lưng; nôn và đôi khi có sốt. Có nhiều trường hợp không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ khi đi khám sức khỏe định kỳ. Ngoài thăm khám lâm sàng, hỏi bệnh trên người bệnh; phương pháp chẩn đoán hình ảnh thích hợp là công cụ đắc lực giúp chẩn đoán và định hướng điều trị sỏi tiết niệu.
Ở trường hợp sỏi thận triệu chứng thường đau âm ỉ vùng thắt lưng do ứ đọng nước tiểu, trong khi đó người mắc sỏi niệu quản thường có biểu hiện điển hình là cơn đau quặn thận do sỏi di chuyển gây co thắt và viêm phù nề. Người bệnh đau thành từng cơn dữ dội vùng thắt lưng trong vài phút đến hàng giờ, nếu không điều trị giảm đau không cắt được cơn đau. Cơn đau lan xuống hố chậu, cơ quan sinh dục ngoài và mặt trong đùi. Người bệnh có các triệu chứng cơ năng như bụng trướng, nôn trong cơn đau; đái máu toàn bãi thoáng qua; đái rắt đái buốt khi sỏi niệu quản nằm sát bàng quang gây kích thích, đái đục khi có nhiễm khuẩn niệu.
Sỏi gây tắc nghẽn bể thận hoặc niệu quản sẽ gây ra biến chứng ứ nước, ứ mủ thận. Bác sĩ thăm khám sẽ thấy dấu hiệu “chạm thắt lưng” và “bập bềnh thận”. Trường hợp người bệnh đến muộn sẽ có biểu hiện viêm tấy quanh thận, áp xe quanh thận, vùng thắt lưng căng nề tấy đỏ và đau hoặc vỡ mủ ra ngoài da.
Nếu huyết áp tăng là một yếu tố dự báo có ý nghĩa biến chứng thận. Người bệnh sốt cao, rét run khi sỏi gây tắc nghẽn đường bài xuất và gây biến chứng nhiễm khuẩn niệu, nhiễm khuẩn máu.
Sỏi thận – niệu quản hai bên sẽ gây ảnh hưởng toàn thân nhanh chóng suy thận, phù, thiểu niệu, vô niệu, rối loạn tinh thần hoặc hôn mê.
Những người nghề nghiệp liên quan uống ít nước, không tiểu tiện thường xuyên sẽ có nguy cơ hình thành nên sỏi tiết niệu. Những người sống trong môi trường có nhiệt độ cao bị mất nước nhiều như nghề xây dựng, vận động viên điền kinh, người làm công việc ngoài trời cần chú ý phải uống đủ nước.
Đối với chế độ ăn nhiều muối sẽ góp phần làm tăng quá mức bài tiết calci. Nhưng người thường xuyên ăn đồ ăn sẵn chứa nhiều natri, tiêu thụ nhiều muối natri cho đến khi có biểu hiện bệnh trong xét nghiệm nước tiểu 24 giờ. Protein động vật là nguyên nhân làm tăng calci niệu, tăng oxalate niệu và axit uric niệu, những yếu tố này làm tăng nguy cơ hình thành sỏi calci. Protein làm tăng bài tiết acid và làm giảm pH nước tiểu dẫn đến hình thành sỏi acid uric. Thay đổi chế độ ăn, giảm tiêu thụ muối natri, đồ uống ngọt, thịt đỏ và thịt chế biến sẽ làm giảm nguy cơ tạo sỏi tiết niệu.
Công Long