Bệnh sốt mò còn có các tên gọi khác nhau như bệnh sốt triền sông Nhật bản, bệnh sốt phát ban bụi rậm, bệnh sốt phát ban rừng rú, bệnh sốt phát ban nhiệt đới. Đây là bệnh lây truyền từ động vật sang người do vi khuẩn Rickettsia Tsutsugamushi gây nên.
Rickettsia Tsutsugamushi (RT) được phân lập đầu tiên tại Nhật Bản năm 1891; RT sống ký sinh trong tế bào vật chủ, dễ bị tiêu diệt bởi các thuốc sát trùng thông thường và nhiệt độ cao. Mò không phân tán rải rác mà thường tập trung trong phạm vi đường kính khoảng 3 mét gọi là ổ mò. Chu kỳ phát triển của mò qua 4 giai đoạn: trứng đến ấu trùng, rồi đến thanh trùng và cuối cùng là mò trưởng thành. Ấu trùng mò là giai đoạn phát triển duy nhất của mò ký sinh ở động vật có xương sống và chỉ hút máu một lần trong đời, hút no máu mới rời khỏi vật chủ. Chỉ có ấu trùng mò mới có khả năng hút máu và truyền mầm bệnh RT cho các loài gặm nhấm, thú nhỏ, người và truyền mầm bệnh qua trứng sang đời sau. Ấu trùng mò thường bám vào thân cây, ngọn cỏ để sống hoặc chúng có cả trên bề mặt đất khi động vật hay con người đi qua đó, chúng bám vào và hút máu, trong máu của ấu trùng mò có vi khuẩn RT và sẽ truyền sang gây bệnh sốt mò cho con người.
Bệnh sốt mò chưa thấy lây truyền trực tiếp từ người sang người. Việt Nam là nước có điều kiện thuận lợi cho bệnh sốt mò lây lan, phát triển. Ca sốt mò đầu tiên của Việt Nam được mô tả vào năm 1915 tại Sài Gòn do Goutron mô tả. Trong 10 năm 1945-1954 theo thống kê Bộ Y tế, bệnh sốt mò đã trở thành dịch với hơn 6.000 người mắc bệnh về 158 trường hợp tử vong.
Bệnh sốt mò xuất hiện ở Việt Nam quanh năm, nhưng chủ yếu về mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9-10; đỉnh cao là tháng 6-7. Những năm 1980-1990, bệnh sốt mò lắng xuống, nhưng những năm gần đây, bệnh sốt mò có xu hướng gia tăng, đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Tại Bệnh viện Bạch Mai, trung bình mỗi năm tiếp nhận 100-200 trường hợp bệnh sốt mò. Năm 2012, một nghiên cứu của Việt Sốt rét Ký sinh trùng Quy Nhơn tại Quảng Nam cho thấy ở huyện Duy Xuyên có 72 ca bệnh sốt mò; năm 2005-2010, huyện Phước Sơn- Quảng Nam có 49 ca bệnh sốt mò. Còn tại tỉnh Khánh Hòa, nghiên cứu từ 2008-2010 đã ghi nhận có 471 bệnh nhân sốt mò đến điều trị tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa, Trung tâm Y tế Ninh Hòa và Bệnh viện Quân Y 87 Nha Trang.
Bệnh sốt mò ở tỉnh Khánh Hòa diễn ra quanh năm, nhưng tăng cao từ tháng 6 đến tháng 12. So với các tỉnh Quảng Ngãi, Quảng Nam tỷ lệ ca bệnh sốt mò của tỉnh Khánh Hòa cao gấp từ 3-6 lần.
Tại Hội nghị Khoa học bệnh truyền nhiễm và HIV/AIDS toàn quốc năm 2015, tác giả Allen L.Richards- cơ quan nghiên cứu bệnh Rickettsia Mỹ- đã có báo cáo đề tài “Bệnh mới nổi và tái nổi Rickettsia ở Đông Nam Á”. Theo kết quả nghiên cứu, bệnh Rickettsia là bệnh sốt cấp tính, biểu hiện lâm sàng của bệnh đa dạng ở nhiều mức độ khác nhau, bệnh do nhiều véc tơ truyền bệnh. Sốt mò là bệnh có tỷ lệ cao nhất và biểu hiện lâm sàng nặng nhất trong các loại bệnh sốt do Rickettsia. Theo ước tính, hàng năm có khoảng một triệu người nhiễm bệnh ở Châu Á và 1 tỷ người có nguy cơ mắc bệnh vi khuẩn gây bệnh sốt mò xâm nhập cơ thể người qua vết đốt của ấu trùng mò; ổ chứa của mò là các loài động vật nhỏ, đặc biệt là chuột.
Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt mò tại tỉnh Khánh Hòa của TS.Trần Quang Mai- Viện Pasteur Nha Trang- được thực hiện 2 năm 2013-2014 tại tỉnh Khánh Hòa đã đưa ra những khuyến nghị phòng, chống bệnh sốt mò phù hợp với điều kiện của tỉnh, bao gồm những nội dung cụ thể là:
Sốt mò là bệnh lưu hành trong tỉnh Khánh Hòa, nhưng tỷ lệ người dân có hiểu biết đúng về bệnh sốt mò và đường lây truyền của bệnh quá thấp (11%), do vậy cần đẩy mạnh công tác truyền thông, giáo dục về phòng chống bệnh sốt mò với nhiều hình thức (quan tâm hơn đến nhóm tuổi trẻ em và độ tuổi lao động) nhằm để người dân tự nhận biết các dấu hiệu chính của bệnh và đến cơ sở y tế để khám, điều trị kịp thời.
Triển khai các biện pháp nâng cao chất lượng vệ sinh môi trường, tạo không gian sống xung quanh các hộ gia đình thông thoáng, nên thực hiện vào thời gian trước mùa mưa hàng năm.
Cần tổ chức tập huấn nâng cao trình độ nhận biết, giám sát, chẩn đoán, điều trị bệnh sốt mò cho các cán bộ y tế để kịp thời xử trí đúng hướng, hiệu quả.
Cần đưa giám sát bệnh sốt mò vào hoạt động giám sát bệnh truyền nhiễm của tỉnh.
Chuẩn bị đủ thuốc kháng sinh đặc trị và các thuốc, hóa chất phù hợp để chủ động xử lý ổ dịch.
Minh Tâm