Từ năm 2007, ngày 2/4 hàng năm được Liên Hiệp quốc chọn là ngày “Thế giới nhận thức về chứng tự kỷ”. Theo ước tính của Bệnh viện Nhi Trung ương, Việt Nam hiện có hơn 200.000 người tự kỷ, cứ 110 trẻ thì có một trẻ mắc chứng tự kỷ.
Từ lúc 18 tháng tuổi, con bạn có nhìn bạn và chỉ bằng ngón trỏ cho bạn xem vật gì không, con bạn có nhìn theo khi bạn chỉ bằng ngón trỏ một vật gì không, con bạn có dùng trí tưởng tượng để chơi giả bộ không? Nếu trả lời không, con bạn có thể có nguy cơ tự kỷ. Bạn nên đưa bé đi kiểm tra bởi bác sĩ Nhi khoa hoặc chuyên gia về tự kỷ.
Trẻ tự kỷ có thể có những triệu chứng hành vi về xã hội như không quan tâm đến các trẻ khác đang chơi; có vẻ hằn học với anh chị em; ngồi gào khóc một mình thay vì gọi mẹ; không để ý lúc cha mẹ đi hay lúc cha mẹ về nhà; không quan tâm chơi ú òa hay những trò chơi tương tác khác; phản ứng mạnh khi được cha mẹ bồng, ôm hay hôn; không giơ tay đòi bế ra khỏi nôi khi có người đến bế.
Đối với các vấn đề giao tiếp trẻ tự kỷ thường không nhận biết môi trường xung quanh và khó tiếp xúc mắt, vì thế trẻ có vẻ không quan tâm đến giao tiếp. Khi trẻ cần gì, thường cầm tay dắt chúng ta đến vật đó, hay nói cách khác, trẻ dùng cha mẹ hay người lớn như một công cụ để lấy cho trẻ vật trẻ thích. Trẻ tự kỷ có những hành vi lặp đi lặp lại như vẫy tay, nhìn liên tục vào quạt trần đang quay; tự quay vòng vòng; xếp các đồ chơi thành hàng dài; không quan tâm đến đồ chơi mà chỉ gắn bó với một số vật dụng; thích bắt các hạt bụi bay trong ánh nắng; trẻ không biết chơi cách phù hợp với đồ chơi mà chỉ thích một phần của đồ chơi thôi, chẳng hạn trẻ chỉ thích tập trung quay bánh xe của một ô tô đồ chơi.
Trẻ tự kỷ có thể có những hành vi kỳ lạ bất thường như lắc lư, đong đưa; tắt và bật đèn liên tục; ăn những đồ vật bất thường như quần áo, nệm hay màn cửa; thích búng ngón tay trước mắt; thích chui xuống nằm dưới gầm các vật nặng như dưới gầm giường; bôi trét phân; thích tìm những tác động mạnh trên cơ thể.
Đối với vận động trẻ tự kỷ thường có những vận động bất thường, một số có thể có những kỹ năng vận động đặc biệt ở một số lĩnh vực nhưng bị khiếm khuyết ở những kỹ năng vận động khác ví dụ khả năng phối hợp, khả năng đi nhón gót chân; khiếm khuyết cảm nhận về chiều sâu; ngay một số trẻ có những kỹ năng vận động bình thường cũng có thể gặp khó khăn với những hoạt động như đạp xe ba bánh, lái một xe hơi đồ chơi.
Một số triệu chứng cũng thường gặp ở trẻ tự kỷ về cảm giác như trẻ dễ nôn ói khi ngửi những mùi lạ trong nhà; không chịu được âm nhạc; thích quay những vật trước mặt; trẻ có vẻ điếc, không giật mình khi nghe tiếng động to, nhưng có lúc lại có vẻ nghe bình thường; không chịu mặc áo ấm khi ra ngoài trời lạnh nhưng có khi lại đòi mặc áo ấm giữa mùa hè; không cho thay quần áo; trẻ có thể xé quần áo của mình, nhất là xé các nhãn hiệu và các đường may. Đối với các hành vi tự gây thương tích, trẻ tự kỷ có thể tự đập đầu, tự cắn mà không biết đau; tự cấu xé và cào xước da; tự bứt cả nắm tóc, trẻ không biết những nguy hiểm, những tình huống có thể làm cho trẻ bị tổn thương như chó dữ, lửa đang cháy, ấm nước đang sôi trên bếp, băng ngang qua đường có xe đang chạy… hoặc không sợ độ cao.
Một nghiên cứu của bệnh viện Massachusetts, Boston trên 400 trẻ tự kỷ cho thấy tần suất rối loạn tiêu hóa ở trẻ tự kỷ cao hơn so với trẻ bình thường. 20% có viêm thực quản, 12% viêm dạ dày, 10% viêm tá tràng, 12% viêm đại tràng, 55% thiếu men lactasa; vì vậy nghiên cứu khuyến nghị các phụ huynh nên cho trẻ tự kỷ đi khám chuyên khoa tiêu hóa nếu thấy trẻ có triệu chứng như thức ăn còn nguyên trong phân, bị tiêu chảy, táo bón…
Có những trường hợp trẻ tự kỷ rối loạn về giấc ngủ, trẻ có thể thức vài ngày liền mà không buồn ngủ; trẻ có vẻ không phân biệt được ngày đêm; trẻ khó vào giấc ngủ và ngủ hoài hoặc trẻ chỉ có thể ngủ được một hai giờ. Có những trẻ phản ứng đau giảm, trẻ không biết đau.
Người bác sĩ khi khám cho trẻ tự kỷ thường sẽ thấy trẻ rất bình thường, không có vẻ đau ốm, trẻ có thể ứng xử như thể được cha mẹ quá nuông chiều; trẻ thường kháng cự rất mạnh mẽ trước môi trường thay đổi, trước những hoàn cảnh mới, với người lạ. Điều quan trọng là người bác sĩ cần giúp trẻ tự kỷ thoải mái; trẻ tự kỷ không biết bạn hiện diện để giúp trẻ mà cảm thấy bị đe dọa; trẻ có thể bình tĩnh một lúc sau đó có thể bùng nổ, tự đập đầu, đập mình, cào cắn, nhổ nước bọt, đấm đá, bứt tóc, tự khóa chặt người lại. Những lúc đó người bác sĩ cần tôn trọng không gian riêng tư của trẻ và cũng đừng ngạc nhiên.
Phương Thảo