Theo chương trình chống lao quốc gia và Cục phòng chống HIV/AIDS-Bộ Y tế, tiểu ban lao-HIV nước ta được thành lập từ năm 2007. Triển khai mạng lưới lao và HIV tại tuyến huyện, xã với mục tiêu khám phát hiện, điều trị lao. Tính đến năm 2016, toàn quốc có 397 cơ sở điều trị HIV/AIDS, trong đó có khoảng 200 cơ sở tuyến huyện, theo dõi điều trị bệnh nhân ổn định tại 200 xã, phường, thị trấn
Hiện nay, theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các bệnh nhân nhiễm HIV nghi lao cần chuyển từ cơ sở điều trị HIV/AIDS sang cơ sở lao để được khám và chẩn đoán lao. Còn nếu người bệnh lao phát hiện có nhiễm HIV tại cơ sở điều trị lao sẽ được chuyển sang cơ sở điều trị HIV/AIDS để tham gia điều trị ARV. Số liệu năm 2013 cho thấy bệnh nhân đồng mắc HIV/lao được điều trị đồng thời ARV và lao đạt tỷ lệ 60%; năm 2014 tỷ lệ này tăng lên được 72%, tỷ lệ bệnh nhân lao được xét nghiệm HIV trước những năm 2014 là 70%.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo nên có mô hình một điểm cung cấp dịch vụ cả lao và HIV. Năm 2013-2015, mô hình này đã được triển khai thí điểm tại huyện Nho Quan- Ninh Bình và huyện Hưng Hà- Thái Bình. Báo cáo cho thấy tại 02 cơ sở này đã triển khai tốt đạt các chỉ tiêu mong muốn. Ngày 23/9/2015, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 3957/QĐ-BYT triển khai mở rộng mô hình một điểm cung cấp dịch vụ cả lao và HIV tại 12 tỉnh gồm Thái Nguyên, Ninh Bình, An Giang, Vũng Tàu, Đồng Nai, Hải Dương, Nam Định, Điện Biên, Nghệ An, Cần Thơ, Bình Dương và Tây Ninh.
Kế hoạch hoạt động phối hợp HIV/lao giai đoạn 2016-2020 định hướng lồng ghép triệt để các dịch vụ chăm sóc điều trị HIV/AIDS và dịch vụ phát hiện điều trị bệnh lao vào mạng lưới y tế sẵn có, từng bước mở rộng mô hình lồng ghép quản lý và cung cấp dịch vụ HIV/ lao ở tuyến huyện, xã, tiến đến triển khai trên toàn quốc.
Theo Bộ Y tế đến năm 2020, 100% tỉnh, thành phố kiện toàn Ban điều phối HIV/lao theo quy định của Bộ Y tế tại Quyết định số 2496/QĐ-BYT ngày 18/7/2012; chỉ tiêu đưa ra là có 90% số người bệnh lao được xét nghiệm HIV trên tổng số bệnh nhân lao được phát hiện trong năm; 95% người đồng mắc HIV và lao được điều trị đồng thời lao và ARV; 90% người nhiễm HIV mới đăng ký vào chương trình chăm sóc, điều trị HIV/AIDS được dự phòng mắc lao bằng thuốc INH.
Theo PGS.Bùi Đức Dương- Phó Cục trưởng Cục Phòng chống HIV/AIDS- Bộ Y tế, những thách thức lồng ghép lao/HIV là thiếu khung chiến lược về tích hợp dịch vụ lao và HIV; khác nhau tình hình dịch HIV và lao ở từng tỉnh, từng địa phương; nguồn lực triển khai hiện nay hạn chế làm giảm hiệu quả mở rộng can thiệp HIV và lao; quản lý chương trính tách biệt lao và HIV là rào cản hoạt động lồng ghép hai chương trình và kiểm soát nhiểm khuẩn lao tại cơ sở y tế và nơi đông người đang rất hạn chế cũng là một thách thức.
PGS.Dương cho rằng hiện nay Viện Nam đã có được sự cam kết mạnh mẽ của quốc gia về huy động nguồn lực để loại trừ AIDS vào năm 2030 và loại trừ bệnh lao vào năm 2035; việc sử dụng công nghệ xét nghiệm HIV và lao chất lượng cao chính xác, đơn giản, dễ thực hiện là cơ hội rất tốt để triển khai chương trình. Bên cạnh đó các dịch vụ tư vấn phù hợp để chẩn đoán điều trị bệnh lao/HIV; cung cấp cho bệnh nhân đủ thuốc ARV và thuốc lao đều đặn, không ngắt quãng đồng thời kiện toàn hệ thống ghi chép sổ sách báo cáo hợp lý cho hai chương trình lao/HIV.
PGS.Dương phân tích, xét nghiệm tải lượng vi rút theo dõi điều trị hiện là ưu tiên hàng đầu của chương trình phòng chống lao/HIV. Áp dụng đo tải lượng vi rút tại chỗ “point-of-care” giúp tăng năng lực theo dõi điều trị ARV và chẩn đoán bệnh lao; đồng thời việc điều trị HIV được lồng ghép các chương trình điều trị khác như viêm gan, điều trị Methadoen…Để triển khai tốt các nội dung đề ra, theo PGS.Dương cần tiến hành tập huấn cho cán bộ y tế liên quan các nội dung như Hướng dẫn quốc gia về dự phòng, chăm sóc, điều trị HIV và Hướng dẫn quốc gia về bệnh lao; đường lây truyền HIV và lao; phát hiện người nghi lao và sàng lọc HIV bằng test nhanh; công thức điều trị lao và bệnh lao; tác dụng phụ của các thuốc và tương tác; giá trị của dự phòng bằng thuốc INH; kiểm soát nhiễm khuẩn lao; đẩy mạnh công tác truyền thông giáo dục sức khỏe và hệ thống ghi chép báo cáo hai chương trình lao/HIV.
PGS. Bùi Đức Dương nhấn mạnh cần đảm bảo tài chính thực hiện, Bảo hiểm y tế thanh toán đối với gói dịch vụ cơ bản liên quan; bệnh lao và HIV là hai bệnh được đầu tư trong cả hệ thống y tế; cần đẩy mạnh công tác giao ban hàng tháng với tuyến xã; thăm bệnh nhân tại nhà. Phân tích cụ thể được tình hình dịch HIV và lao tại địa phương; có kế hoạch cụ thể kèm kinh phí hoạt động điều phối lao/HIV; lưu ý việc hỗ trợ tích cực cho cán bộ y tế trong hoạt động giám sát, hỗ trợ kỹ huật nâng cao năng lực cho các tuyến.
Mai Trang