Theo tác giả Huỳnh Hồng Quang, bệnh do đơn bào Trypanosoma evansi ở người lần đầu tiên được phát hiện tại Việt Nam là bệnh nhân nữ Bùi Thị C, 38 tuổi, ở tạm trú và làm việc ở thôn 5, xã Thanh Phu, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai. Chị C làm công nhân một công ty ở huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai.
Trong tiền sử, từ ngày 15/02/2015 có đi về quê tại huyện Krong Pak, tỉnh Đăk La8k, từ ngày 01-06/3/2015 có biểu hiện sốt, rét run, đau đầu, nổi nhiều ban đỏ trên da cánh tay và tay, tự uống thuốc không rõ loại, 3 ngày sau một số triệu chứng trên biến mất. Đến ngày 07/3/2015, do thấy mệt, sốt, bệnh nhân đến Bệnh viện Đa khoa tỉnh Đăk Lăk được chẩn sốt nhiễm siêu vi và cho thuốc thuốc điều trị ngoại trú, từ ngày 10-15/3/2015, sốt trở lại và đau khớp gối, bệnh nhân đến nhập viện Đồng Nai từ ngày 16-18/3/2015 nhưng không cải thiện và chuyển sang Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Tp. Hồ Chí Minh vào ngày 18/3/2015 với chẩn đoán sốt kéo dài chưa rõ nguyên nhân. Thăm khám lúc vào viện, bệnh nhân sốt 39,5 độ C, không có triệu chứng nào khác, xét nghiệm cận lâm sàng bạch hầu 1.680/mm3, Hct 25,8%; Hb 8,39g/dl, tiểu cầu 160.000, nhuộm soi phát hiện Trypanosonoma sp. (mật độ 4/100 hồng cầu), xét nghiệm dịch não tủy bình thường, men gan AST: 78UI/L, ALT: 449UI/L, GGT: 105UI/L.
Điều trị và quản lý ca bệnh: Thái độ xử lý – Phương cách điều trị tùy thuộc vào giai đoạn của bệnh. Các thuốc sử dụng trong giai đoạn đầu của bệnh ít độc, dễ chỉ định và hiệu quả tốt hơn. Chẩn đoán bệnh càng sớm, triển vọng khỏi bệnh hay chữa khỏi sẽ cao. Thành công điều trị trong giai đoạn thứ 2 lệ thuộc vào một thuốc mà loại thuốc này phải đi xuyên qua hàng rào mạch máu não để đến được ký sinh trùng. Các thuốc như thế rất độc và khó chỉ định nên phải cân nhắc. Bốn loại thuốc đã được đăng ký để điều trị bệnh ngủ và cấp tự do miễn phí đến các quốc gia có lưu hành bệnh thông qua các đối tác của Tổ chức Y tế thế giới với hãng Sanofi – Aventis và hãng Bayer AG.
Điều trị giai đoạn đầu tiên: Pentamidine – Loại thuốc được khám phá ra năm 1941, dùng để điều trị giai đoạn đầu của bệnh ngủ do T.b. gambiense. Mặc dù một số tác dụng phụ không mong muốn, thuốc dung nạp tốt. Suramin – Phát minh ra năm 1921, dùng điều trị giai đoạn một của bệnh T.b. rhodesiense. Thuốc cho thấy một số tác dụng phụ, trên đường tiết niệu và các phản ứng dị ứng.
Điều trị giai đoạn 2: Melarsoprol – Phát minh ra năm 1949, thuốc được dùng cho cả hai thể nhiễm trùng. Thuốc chiết xuất từ arsenic và có nhiều tác dụng phụ. Nghiêm trọng nhất là bệnh lý não do phản ứng (hội chứng não), trong đó tỷ lệ tử vong đến 3% - 10%. Có tình trạng kháng thuốc gia tăng được quan sát tại một số điểm, đặc biệt tại Trung Phi. Eflornithine – Phân tử này ít độc hơn melarsoprol, thuốc được đăng ký năm 1990. Thuốc chỉ có hiệu quả chống lại T.b. gambiense. Đây là một thuốc thay thế cho thuốc melarsoprol. Liệu trình rất chi tiết và khó áp dụng trong xử lý và điều trị.
Quản lý ca bệnh: Thông thường thực hiện theo ba bước: Sàng lọc các nguồn nhiễm tiềm tàng. Điều này liên quan đến việc sử dụng các xét nghiệm huyết thanh học và, hoặc khám các triệu chứng lâm sàng (tuyến hạch cổ sưng phồng). Chẩn đoán xem có ký sinh trùng hiện diện không. Xác định tình trạng tiến triển của bệnh qua khám thứ tự và chi tiết, xét nghiệm dịch não tủy để xác định liệu pháp điều trị chính xác.
Chẩn đoán phải làm càng sớm càng tốt và trước khi giai đoạn thần kinh xảy ra để tránh các biến chứng phức tạp, khó cho quá trình điều trị. Giai đoạn đầu tiên kéo dài, không triệu chứng của bệnh ngủ do T.b. gambiense là một trong những yếu tố đòi hỏi sử dụng phương pháp sàng lọc quần thể nguy cơ một cách thấu đáo nhằm xác định các bệnh nhân ở giai đoạn sớm và giảm tình trạng lan truyền.
Sàng lọc thấu đáo các quần thể phơi nhiễm đòi hỏi một sự đầu tư lớn về nguồn lực cả nhân lực lẫn vật lực. Tại Châu Phi, các nguồn lực như thế thường hiếm hoi, đặc biệt vùng sâu vùng xa, nơi mà bệnh hay gặp nhất. Như một hậu quả, các cá nhân nhiễm bệnh có thể chết trước khi họ có cơ may chẩn đoán và điều trị.
Tiên lượng – Nếu không được điều trị, tử vong có thể xảy ra trong vòng 6 tháng do suy tim hoặc do nhiễm chính bản thân T. rhodesiense. Nhiễm T.b. gambiense gây nên bệnh ngủ cổ điển và diễn tiến nặng lên nhanh chóng, thường qua một vài tuần. Cả hai bệnh nên được điều trị ngay.
Tiến trình phòng, chống bệnh: Năm 2000-2016, Tổ chức Y tế thế giới thiết lập các đối tác tư nhân và nhà nước với Sanofi – Aventis để tạo thành một nhóm làm việc giám sát, cung cấp và hỗ trợ cho các quốc gia lưu hành bệnh trong các hoạt động phòng chống và cung ứng thuốc miễn phí điều trị cho bệnh nhân. Năm 2006, thành công trong chế ngự bệnh ngủ đã được khích lệ một số đối tác tư nhân để hình thành các yếu tố bền vững do nỗ lực của Tổ chức Y tế Thế giới hướng đến loại trừ bệnh này. Tiêm Pentamidine bảo vệ chống lại T.gambiense, nhưng không bảo vệ T. rhodesiense. Các biện pháp phòng, chống côn trùng có thể giúp ngăn ngừa lan truyền bệnh ngủ ở những vùng nguy cơ cao.
Tổ chức Y tế Thế giới đã đẩy mạnh chương trình bệnh Trypanosomiasis Châu Phi ở người. Mục tiêu là phối hợp các hoạt động tại các quốc gia có lưu hành bệnh và đẩy mạnh hợp tác với các đối tác phạm vi rộng hơn. Chương trình của Tổ chức Y tế Thế gới gồm có hỗ trợ và trợ giúp khâu kỹ thuật cho chương trình phòng, chống quốc gia. Một mạng lưới đã được thiết lập gồm có các nhà tài trợ, các tổ chức tư nhân, tổ chức Phi Chính phủ, Viện nghiên cứu và các Viện đại học tham gia giám sát và phòng, chống; đồng thời tiến hành các dự án nghiên cứu để phát triển thuốc mới và công cự chẩn đoán mới.
Các mục tiêu của chương trình là: (1) Đẩy mạnh và tăng cường phối hợp các biện pháp phòng chống và đảm bảo duy trì các hoạt động bền vững; (2) Đẩy mạnh các hệ thống giám sát đang tồn tại; (3) Hỗ trợ giám sát về điều trị và kháng thuốc thông qua mạng lưới; (4) Phát triển cơ sở dữ liệu thông tin và thiết lập các hoạt động cụ thể; (5) Đẩy mạnh sự phối hợp liên ngành với Tổ chức Lương nông thế giới (FAO) và Tổ chức năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Các đại diện đang giải quyết các vấn đề phòng, chống trung gian truyền bệnh, thông qua các con ruồi đực bị làm vô trùng dưới tia xạ. Ngoài ra, còn kết nối với chương trình phòng chống bệnh đơn bào Châu Phi gồm có Tổ chức Y tế Thế giới (sức khỏe con người), FAO (sức khỏe động vật) và IAEA (phòng chống vector).
Lâm Quyên