Theo các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, các triệu chứng cơ năng của bộ máy tiêu hóa rất quan trọng trong quá trình thăm khám và chẩn đoán bệnh, do vậy cần phải thực hiện tốt việc hỏi bệnh sử của bệnh nhân. Nhờ hỏi đầy đủ các triệu chứng, người thầy thuốc đã đi được 50% quãng đường chẩn đoán bệnh.
Hỏi bệnh giúp xác định thời gian bắt đầu của bệnh, diễn biến, tiến triển, sự liên quan của quá trình bệnh lý hiện tại với tiền sử bệnh tật. Các triệu chứng cơ năng của bộ máy tiêu hóa thường gặp là đau, rối loạn về nuốt, nôn, buồn nôn, ọe, ợ, rối loạn về phân, rối loạn về đại tiện, rối loại về ăn uống, hiện tượng sinh hơi trong ống tiêu hóa, chảy máu tiêu hóa, vàng da, vàng mắt.
Các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa cho biết, đau là triệu chứng rất hay gặp, quan trọng, chỉ điểm cho một tổn thương thực thể nhất định. Người thầy thuốc cần hỏi kỹ, vị trí xuất hiện, cơn đau ở thượng vị, hạ sườn phải hay trái. Hướng lan của cơn đau lên ngực, ra sau lưng, lên vai phải, sau xương ức. Diễn biến của cơn đau đột ngột, kéo dài âm ỉ, từng cơn có chu kỳ, định kỳ. Kiểu đau xoắn, thắt, quặn, căng tức hoặc đau dữ dội như dao đâm. Tư thế người bệnh chống đau đặc biệt như gối ngực, gập đầu vào bụng, nằm sấp. Các yếu tố ảnh hưởng cơn đau như bữa ăn, rượu, thuốc kháng viêm như aspirin, corticoid, thuốc trung hòa tan. Triệu chứng kèm theo cơn đau như buồn nôn nôn, rối loạn về phân, rối loạn đại tiện, sốt, chán ăn, vàng da, vàng mắt, gầy sút...
Hỏi bệnh nhân có rối loạn về nuốt, nuốt khó, không đưa thức ăn qua thực quản được hoặc vào thực quản rất khó đi xuống dưới, bị tắc, nghẹn lại ở một chỗ nào trong hẹp thực quản, bỏng thực quản, u tâm vị, u trung thất chèn ép thực quản. Trong bệnh viêm họng, áp xe thành sau họng bệnh nhân sẽ đau ở phần họng, đau ở chỗ đường thức ăn. Đối với triệu chứng trớ, thức ăn xuống chỗ hẹp không qua được gây cảm giác khó nuốt đồng thời đi ngược trở lại lên miệng, gặp trong giãn thực quản, u thực quản. Triệu chứng nghẹn, đặc, sặc, lỏng gặp trong liệt màng hầu.
Về triệu chứng nôn là tình trạng chất chứa trong dạ dày bị tống ra ngoài. Buồn nôn là cảm giác muốn nôn nhưng không nôn được. Nôn, buồn nôn thường do nguyên nhân của bộ máy tiêu hóa nhưng cũng có thể là nguyên nhân nằm ngoài bộ máy tiêu hóa. Đối với triệu chứng ọe là do co thắt của lồng ngực và cơ hoành khi đạt đến cao điểm sẽ đẩy các thành phần trong dạ dày ra ngoài và gây ra ọe. Triệu chứng ợ là tình trạng chất chứa trong dạ dày thực quản kể cả hơi đi ngược lên miệng. Ợ là do rối loạn chức năng vận động của ống tiêu hóa. Đối với ợ hơi là do trong dạ dày thực quản có nhiều hơi, do ăn uống hoặc do rối loạn chức năng dạ dày thực quản hoặc do người bệnh nuốt nhiều hơi vào, hơi đó sẽ bị tống ra ngoài. Ợ nước chua là từ dạ dày hoặc thực quản lên. Ợ nước đắng thường là do có mật vào dạ dày và bị ợ lên.
Đối với rối loạn phân cần chú ý khối lượng nhiều, ít quá, số lần đi trong ngày, tính chất phân khô, rắn, tiêu chảy, phân sống, mũi nhầy, máu, bọt…Rối loạn đi cầu như khó đại tiện, đau hậu môn khi đại tiện, mót rặn…Về ăn uống, bệnh nhân có cảm giác thèm ăn, trông thấy thức ăn sợ, nhịn mấy ngày cũng được, không có cảm giác đói. Khi ăn vào thấy tức bụng, cảm giác kéo dài đến bữa ăn sau hoặc kéo dài nhiều ngày; người bệnh ăn không biết ngon, đắng miệng làm mất cảm giác ngon miệng. Về hiện tượng sinh hơi trong ống tiêu hóa làm bệnh nhân trung tiện nhiều hoặc không trung tiện được, bệnh nhân sôi bụng do có nhiều nước và hơi trong ống tiêu hóa, có khi sôi to người khác cũng nghe thấy.
Nếu bệnh nhân chảy máu tiêu hóa, nôn ra máu tươi hoặc máu đen, đi tiêu ra máu tươi, máu đen, lờ đờ như máu cá.
Về lưỡi nhờ có 17 cơ nên lưỡi rất di động, gai vị giác nằm rải rác khắp trên mặt lưỡi. Bình thường lưỡi màu hồng, hơi ướt, không nhẵn mà có các gai lưỡi. Gai hình đài hoa xếp chữ V phân chia thân lưỡi và cuống lưỡi. Bệnh lý, màng màu đen trong bệnh Addison, chấm đen trong hội chứng Peutz Jeghrs. Lưỡi đen trong urê máu cao. Lưỡi đỏ sẫm trong nhiễm khuẩn, đa hồng cầu, suy gan. Lưỡi màu tím trong suy tim, suy hô hấp. Lưỡi màu vàng ở mặt dưới lưỡi trong bệnh hoàng đảm. Lưỡi nhiều rêu trắng trong nhiễm khuẩn nấm. Lưỡi nhẵn bóng, đỏ trong thiếu máu Biermer. Loét và nứt lưỡi trong bệnh ho gà. Lưỡi to trong bệnh to đầu và chi. Lưỡi teo một bên do liệt thần kinh dưới lưỡi.
Đối với lợi, bình thường màu hồng, bóng; nếu lợi có viền đen gặp trong nhiễm độc chì, thủy ngân, Bismuth; lợi phì đại gặp trong bệnh Leucemie, viêm chân răng có mủ. Lợi chảy máu gặp trong các bệnh về máu, giảm tiểu cầu, bệnh ưa chảy máu, bệnh máu chậm đông, viêm lợi. Đối với hậu môn bệnh lý, lỗ hậu môn khép không kín, ướt, có mùi; nếu có lỗ rò ấn có mủ, chất dịch đục chảy ra; khám trĩ hậu môn có nếp nhăn, hậu môn sưng to, có sa trực tràng./.
Thanh Tùng