Theo các chuyên gia tâm thần, bệnh Alzheimer là một bệnh não thoái hóa nguyên phát chưa rõ căn nguyên. Bệnh khởi phát âm ỉ, tiến triển từ từ nhưng bền vững qua nhiều năm.
Về nguyên nhân, có sự teo não lan tỏa với các nếp nhăn võ não giãn rộng, các khe rãnh và các não thất cũng giãn rộng. Ở vi thể, các nơ ron giảm sút đáng kể nhất là ở hồi hải mã, chất vô danh, nhân đỏ, vùng vỏ não trán và thái dương đỉnh của não bộ; xuất hiện ở các mảng tơ thần kinh, sự lắng đọng mảng amyloid, giảm sút rõ rệt chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, các chất điều hòa thần kinh khác.
Để chẩn đoán bệnh Alzheimer, căn cứ suy giảm nhận thức nổi bật là suy giảm trí nhớ ngày càng nặng hơn. Bệnh nhân rối loạn định hướng về không gian, địa lý rõ rệt.Bệnh nhân biểu hiện vong ngôn, giảm hoặc mất khả năng nhận biết gọi tên đồ vật, đối tượng; rối loạn khả năng vận động dù cơ quan chức năng vận động không bị tổn thương. Giảm khả năng tư duy, khả năng tính toán, lập kế hoạch, quyết định, khả năng phối hợp, theo dõi, thực hiện các hoạt động phức tạp.
Có 30-40% bệnh nhân sa sút trí tuệ có hoang tưởng, ảo giác, hội chứng Capgras. Trầm cảm, lo âu gặp 40-50%. Người bệnh trở nên thu mình lại, bủn xỉn, hoài nghi, trẻ con hóa, ăn mặc cẩu thả, cóp nhặt đồ dơ bẩn. Về đêm bệnh nhân kích động, rối loạn hành vi ăn uống, bài tiết. Các triệu chứng khác gồm dấu hiệu thần kinh khu trú, hội chứng hoàng hôn (Sundown) lú lẫn, kích động, ngã.
Để chẩn đoán sa sút trí tuệ, căn cứ tiêu chuẩn ICD-10 hoặc DSM-IV. Các triệu chứng tồn tại ít nhất 6 tháng; bệnh nhân giảm khả năng ghi nhận thông tin mới, khả năng nhớ lại các kiến thức đã học trước kia; suy giảm các hoạt động nhận thức, các triệu chứng đặc trưng của bệnh Alzheimer.
Cán bộ y tế thực hiện các trắc nghiệm tâm lý đánh giá nhận thức, đánh giá trầm cảm, đánh giá lo âu, đánh giá rối loạn giấc ngủ kèm theo, đánh giá nhân cách…
Bệnh nhân được xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi, máu lắng; xét nghiệm chức năng gan, thận, điện giải đồ, glucose, canxi, phosphate máu, vitamin B12, folate, hormone tuyến giáp, mỡ máu, cholinesterase máu.
Thực hiện xét nghiệm nước tiểu, chụp CT sọ não, MRI sọ não, hỗ trợ chẩn đoán loại trừ bệnh lý mạch máo não, tổn thương choáng chỗ khác. Siêu âm bụng, X-quang tim phổi phát hiện bệnh đồng mắc, biến chứng…thực hiện một số xét nghiệm chuyên biệt khác.
Bệnh sa sút trí tuệ được chẩn đoán phân biệt với rối loạn trầm cảm, sảng, hội chứng quên thực tổn của bệnh tuyến giáp, thiếu vitamin B12. Các sa sút trí tuệ khác trong bệnh lý mạch máu, bệnh Pick, bệnh SSTT thể Levy, bệnh Creuzfeldt – Jacob, bệnh Huntington, SSTT trong bệnh Parkinson…
Theo các chuyên gia tâm thần, nguyên tắc điều trị bệnh SSTT là cần đánh giá được mức độ SSTT, khả năng sống độc lập của người bệnh, từ đó đưa ra một kế hoạch điều trị phù hợp cả về cơ thể - tâm thần. Xây dựng chế độ chăm sóc, quản lý người bệnh tại bệnh viện, nhà an dưỡng, tại cộng đồng. Có kế hoạch giúp người nhà bệnh nhân trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của họ.
Các nhóm thuốc trong điều trị liệu pháp hóa được lựa chọn gồm điều trị các triệu chứng nhận thức, thuốc dinh dưỡng thần kinh, thuốc tăng cường chuyển hóa, tuần hoàn não. Đối với các bệnh nhân có rối loạn hoang tưởng, ảo giác, trầm cảm, kích động thì sử dụng thuốc an thần kinh, chống trầm cảm, giải lo âu.
Tiếp theo là nhóm thuốc an thần kinh, nhóm thuốc chống trầm cảm, thuốc chỉnh khí sắc, thuốc hỗ trợ chức năng gan, bổ sung dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất, chế độ ăn, nuôi dưỡng bệnh nhân đường tĩnh mạch…
Thực hiện điều trị liệu pháp tâm lý trực tiếp, gián tiếp, đảm bảo môi trường an toàn, yên tĩnh, tránh kích thích, vệ sinh giấc ngủ, giáo dục gia đình cách nuôi dưỡng, chăm sóc bệnh nhân. Phối hợp với phục hồi chức năng giúp phục hồi vận động, phục hồi ngôn ngữ.Trợ giúp tắm rửa, vệ sinh cá nhân, phòng biến chứng loét do nằm lâu, nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân.
Các bác sĩ lưu ý, qua thời gian tiến triển bệnh sẽ xuất hiện triệu chứng lo âu, trầm cảm, kích động, hoang tưởng cuối cùng là khó khăn trong đi lại, khó nuốt, nhiều khi phải cho ăn qua sond; triệu chứng khó nuốt có thể gây viêm phổi do hít. Nguyên nhân tử vong của người bệnh thường gặp là các bệnh thứ phát như viêm phổi. Để phòng bệnh, bệnh nhân không nên sử dụng chất kích thích, điều trị mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, chế độ dinh dưỡng điều độ, hoạt động thể lực, trí lực thường xuyên./.
Văn Hanh