Vừa qua, dự án phòng, chống bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính và hen phế quản – Sở Y tế Khánh Hòa đã tổ chức nhiều lớp tập huấn dành cho cán bộ y tế xã phường về công tác chẩn đoán và điều trị. Một nội dung cũng quan trọng là hướng dẫn phục hồi chức năng hô hấp và chăm sóc bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD).
Đối với phục hồi chức năng hô hấp có 3 nội dung chính là giáo dục sức khỏe, vật lý trị liệu hô hấp và hỗ trợ tâm lý, tái hòa nhập xã hội.
Đối với giáo dục sức khỏe, người bệnh được tư vấn cai thuốc lá, kiến thức về bệnh, hướng dẫn sử dụng thuốc, thở oxy đúng cách, kỹ năng dùng ống bơm xịt, bình hít hay máy khí dung, các phương pháp ho khạc đờm, tập thở. Đồng thời, bệnh nhân được tư vấn có chế độ dinh dưỡng hợp lý.
Vật lý trị liệu là hướng dẫn người bệnh tiến hành các kỹ thuật cải thiện thông khí, ho khạc đờm, học các bài tập thể dục và vận động để tăng cường thể chất và khắc phục hậu quả căn bệnh. Các bài tập cần được thiết kế phù hợp với mỗi bệnh nhân.
Đối với những bệnh nhân có nhiều đờm gây cản trở hô hấp hoặc gặp khó khăn khi khạc đờm, cần áp dụng kỹ thuật ho có kiểm soát và kỹ thuật thở ra mạnh.
Ho có kiểm soát là động tác ho hữu ích giúp tống đờm ra ngoài, làm sạch đường thở và không làm cho người bệnh mệt, khó thở. Mục đích là lợi dụng động tác ho để làm sạch đường thở.
Kỹ thuật ho có kiểm soát gồm các bước: người bệnh ngồi trên giường hoặc ghế thoải mái; hít vào chậm và thật sâu; Nín thở trong vài giây; Ho mạnh 2 lần, lần đầu để long đờm, lần sau để đẩy đờm ra ngoài; Hít vào chậm và nhẹ nhàng. Thở chúm môi vài lần trước khi lập lại động tác ho.
Bệnh nhân cần lưu ý khạc đờm vào lọ để xét nghiệm hoặc khạc vào khăn giấy, sau đó bỏ vào thùng rác tránh lây nhiễm bệnh; khi có cảm giác muốn ho, đừng cố gắng nín ho mà nên thực hiện kỹ thuật ho có kiểm soát giúp tống đờm ra ngoài; có khi phải lập lại vài lần mới đẩy được đờm ra ngoài. Nếu người bệnh ho yếu có thể thay thế bằng kỹ thuật thở ra mạnh.
Đối với kỹ thuật thở ra mạnh gồm các bước: người bệnh hít vào chậm và sâu; nín thở trong vài giây; thở ra mạnh và kéo dài; Hít vào nhẹ nhàng, hít thở đều vài lần trước khi lặp lại.
Chú ý để giúp người bệnh thông đờm có hiệu quả nên tư vấn người bệnh uống đủ nước hàng ngày, trung bình từ 1 lít đến 1,5 lít nước, nhất là những người bệnh có thở oxy hoặc trong thời tiết nóng bức. Nếu có sử dụng thuốc không dùng các thuốc có tác dụng ức chế ho mà chỉ dùng thuốc long đờm, loãng đờm.
Đối với bài tập thở chúm môi, vì khí bị nhốt trong phổi làm cho người bệnh khó thở, đẩy được lượng khí cặn ứ đọng trong phổi ra ngoài mới có thể hít được không khí trong lành. Thở chúm môi là phương pháp giúp cho đường thở không bị xẹp lại khi thở ra nên khí thoát ra ngoài dễ dàng hơn.
Kỹ thuật để thở chúm môi là người bệnh ngồi tư thế thoải mái, thả lỏng cổ và vai; hít vào chậm qua mũi; môi chúm lại như đang huýt sáo, thở ra bằng miệng chậm sao cho thời gian thở ra gấp đôi thời gian hít vào.
Cần chú ý người bệnh nên lặp lại động tác thở chúm môi nhiều lần cho đến khi hết khó thở; tập đi tập lại nhiều lần sao cho thật nhuần nhuyễn và trở thành thói quen; nên dùng kỹ thuật thở chúm môi bất cứ lúc nào cảm thấy khó thở, như khi leo cầu thang, tắm rửa, tập thể dục …
Đối với bài tập thở cơ hoành sẽ giúp bệnh nhân tăng cường hiệu quả động tác hô hấp và tiết kiệm năng lượng. Kỹ thuật thực hiện bệnh nhân ngồi tư thế thoải mái, thả lỏng cổ và vai; đặt 1 bàn tay lên bụng, bàn tay còn lại đặt lên ngực; hít vào chậm qua mũi sao cho bàn tay trên bụng có cảm giác bụng phình lên, lồng ngực không di chuyển; Hóp bụng lại và thở ra chậm qua miệng với thời gian thở ra gấp đôi thời gian hít vào và bàn tay trên bụng có cảm giác bụng lõm xuống.
Chú ý tập thở cơ hoành thường xuyên trong ngày để trở thành thói quen; sau khi nhuần nhuyễn có thể thở cơ hoành tư thế nằm, ngồi, đứng, khi đi bộ và cả khi làm việc nhà.
Nếu bệnh nhân có cơn khó thở về đêm, phải thức giấc cần dùng thuốc giản phế quản loại tác dụng kéo dài trước khi đi ngủ; đặt thuốc bơm xịt loại để cắt cơn ngay cạnh giường, trong tầm tay.
Khi thức giấc vì khó thở bệnh nhân ngồi ở cạnh mép giường với tư thế hơi cúi người ra phía trước, khuỷu tay chống gối. Thở mím môi chậm rãi và điềm tĩnh cho đến khi hết khó thở.
Hữu Cao