Ngày 18/5/2017, tại thành phố Nha Trang, Bộ Y tế phối hợp với Ủy ban các vấn đề xã hội Quốc hội tổ chức Hội thảo tổng kết 10 năm thi hành Luật Phòng, chống vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS).
Tham dự Hội nghị có GS.TS. Nguyễn Thanh Long – Thứ trưởng Bộ Y tế; ông Đặng Thuần Phong – Phó chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội; ông Nguyễn Đắc Tài – Phó chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa; cùng các đại diện Lãnh đạo các Vụ, Cục, đơn vị thuộc Bộ Y tế; đại diện Lãnh đạo các Sở, Ngành liên quan đã đến dự.
Phát biểu tại Hội nghị, GS.TS. Nguyễn Thanh Long, Thứ trưởng Bộ Y tế cho biết trong 10 năm thực hiện Luật Phòng, chống HIV/AIDS Việt Nam đã để lại những điểm đáng chú ý như:
- Việt Nam là quốc gia đi đầu trong khu vực Đông Nam Á trong việc ban hành Luật pháp liên quan đến phòng, chống HIV/AIDS.
- Luật phòng, chống HIV/AIDS ra đời đã làm thay đổi nhận thức và hành động của các cấp lãnh đạo và người dân đối với công tác phòng, chống HIV/AIDS. Trước đây, chương trình bao cao su, bơm kim tiêm không được xã hội chấp nhận, cho rằng như vậy là khuyến khích các tệ nạn xã hội phát triển. Nhận thức của cấp ủy Đảng, nhận thức của chính quyền các cấp đối với công tác phòng, chống HIV/AIDS thay đổi một cách căn bản. Nhận thức của người dân thông qua tỷ lệ hiểu biết đầy đủ về HIV/AIDS ngày một nâng cao;
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS ra đời tạo bước đột phá quan trọng, quyết định đến việc thực hiện các biện pháp can thiệp giảm tác hại. Trước đó, phát bơm kim tiêm cho người nghiện ma túy, phát bao cao su cho phụ nữ mại dâm được coi là hành vi vi phạm pháp luật. Chính quyền và xã hội không ủng hộ điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone. Đến nay, đã có hơn 50 nghìn người nghiện ma túy đang được điều trị thay thế bằng thuốc Methadone trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố.
- Thực hiện Luật Phòng, chống HIV/AIDS 10 năm qua, Việt Nam đã có nhiều thành công trong công tác dự phòng lây nhiễm HIV. Việt Nam đã dự phòng được cho 400 nghìn trường hợp tránh bị lây nhiễm HIV, tránh tử vong cho 150 nghìn người nhiễm HIV. Như vậy, hàng năm Việt Nam đã tránh tử vong cho 15 nghìn trường hợp, lớn hơn cả số người tử vong do tai nạn giao thông hàng năm.
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS đã bảo vệ được các quyền của nhóm yếu thế (nghiện ma túy, mại dâm, đồng tính nam, người chuyển giới, người nhiễm HIV). Trước đây, những người này không dám xuất hiện trước công chúng. Hiện nay, họ thiết lập được mạng lưới đến hàng nghìn người, với nhiều hoạt động xã hội hữu ích, giúp những người trong cuộc trong chăm sóc sức khỏe, có quyền tiếp cận với dịch vụ y tế cơ bản, các dịch vụ xã hội.
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS ra đời đã huy động được sự tham gia của các ngành, các cấp, các tổ chức xã hội trong công tác phòng, chống HIV/AIDS.
- Nội dung Luật Phòng, chống HIV/AIDS đã quy định và đảm bảo được các điều kiện cho thực hiện các hoạt động, bảo đảm được các nguồn lực bao gồm cả kinh phí và con người. Thu hút nguồn lực quốc tế cho phòng, chống HIV/AIDS, tiết kiệm đáng kể nguồn kinh phí trong nước. Bộ máy phòng, chống HIV/AIDS từ trung ương đến địa phương được hình thành, phát triển. Cơ sở vật chất về phòng, chống HIV/AIDS thay đổi căn bản. Hiện nay có trên 100 phòng xét nghiệm khẳng định HIV trên 63 tỉnh, thành phố, có hàng chục phòng xét nghiệm khẳng định tuyến huyện, tiến tới phương pháp tự xét nghiệm HIV tại nhà.
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS Việt Nam phù hợp với chuẩn mực quy định quốc tế, thậm chí có nhiều điểm đi tiên phong trong khu vực.
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS đã tác động lớn và hiệu quả đối với kinh tế, xã hội. Tiết kiệm được 2,8 triệu năm sống khỏe. Tiết kiệm được nhiều chi phí vì 1/3 người nhiễm HIV là người sử dụng ma túy. Chúng ta đã và đang triển khai mạnh mẽ điều trị nghiện bằng Methadone. Hoạt động này đã đem lại hạnh phúc cho người nghiện ma túy có công ăn việc làm có thu nhập, mang lại cuộc sống mới cho người nghiện ma túy.
- Luật Phòng, chống HIV/AIDS đã cho phép Việt Nam thực hiện nhiều mô hình, nhiều sáng kiến trong phòng, chống HIV/AIDS được quốc tế đánh giá cao và điểm sáng trên bản đồ quốc tế, khu vực Đông Nam Á.
Tuy đạt được kết quả tích cực, nhưng theo các đại biểu, trong nội tại hệ thống pháp luật về phòng, chống HIV/AIDS một số quy định chưa đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ, không còn phù hợp với thực tiễn nên gây khó khăn cho việc triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS hiện nay.
Ông Đặng Thuần Phong - Phó Chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội cho biết, tại điều 35 của luật quy định phụ nữ mang thai tự nguyện xét nghiệm HIV được miễn phí xét nghiệm chưa đảm bảo tính khả thi và phù hợp. Vì hiện nay, cơ chế tự chủ đang được triển khai rộng rãi ở các cơ sở khám, chữa bệnh. Đại diện Cục Phòng, chống HIV/AIDS chia sẻ, vẫn còn tình trạng văn bản về cùng một vấn đề nhưng lại có quy định khác nhau. Cụ thể, Quyết định số 120 (ban hành năm 2008) và Quyết định số 265 (ban hành năm 2003) của Thủ tướng Chính phủ cùng quy định chế độ đối với người bị phơi nhiễm HIV hoặc bị nhiễm HIV/AIDS do tai nạn rủi ro nghề nghiệp. Tuy nhiên, một số đối tượng tại cơ sở chỉnh hình - phục hồi chức năng thuộc ngành Lao động - Thương binh và Xã hội quản lý và cơ sở bảo trợ xã hội chưa được quy định chế độ.
Theo BS.Trần Văn Tin - Giám đốc Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh Khánh Hòa, cho biết qua gần 10 năm triển khai luật đã đạt được một số kết quả tích cực. Đến nay, toàn tỉnh có 668 người nhiễm HIV/AIDS được điều trị ARV (chiếm 77,3%); hàng năm số phụ nữ mang thai được tư vấn, xét nghiệm HIV hơn 10.000 lượt người; có hơn 20 trẻ được điều trị dự phòng lây nhiễm HIV từ mẹ sang con sinh ra âm tính với HIV; hơn 470 bệnh nhân nghiện các chất dạng thuốc phiện điều trị bằng Methadone. Ngoài ra, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy được khống chế dưới 8%, nhóm người bán dâm dưới 2%. Hiện nay, số người nhiễm HIV trên địa bàn tỉnh còn sống là 864 người, tỷ lệ mắc trên tổng số dân là 0,16%.
BS.Tin cho biết, vấn đề thực hiện bảo hiểm y tế đối với việc chăm sóc, điều trị người nhiễm HIV cũng chưa phù hợp. Hiện nay, Điều 23 Luật Bảo hiểm y tế quy định các trường hợp không được hưởng bảo hiểm y tế bao gồm: khám bệnh, chữa bệnh nghiện ma túy, nghiện rượu hoặc chất gây nghiện khác và khám bệnh, chữa bệnh tổn thương về thể chất, tinh thần do hành vi vi phạm pháp luật của người đó gây ra. Trong khi đó, người nhiễm HIV/AIDS đa phần là đối tượng nghiện chích ma túy. Hoặc Điều 21 Luật Phòng, chống HIV/AIDS quy định “Các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV được triển khai trong các nhóm đối tượng có hành vi nguy cơ cao thông qua các chương trình, dự án phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội” không còn phù hợp với thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh nguồn kinh phí của các dự án nước ngoài cho chương trình này đang bị cắt giảm, cần tăng cường xã hội hóa hoạt động phòng, chống HIV/AIDS.
Tại hội nghị, các đại biểu cũng chỉ ra những tồn tại, bất cập trong việc thi hành pháp luật hiện nay như: hoạt động truyền thông chủ yếu do ngành Y tế thực hiện và thiếu sự tham gia của các ban, ngành, đoàn thể cũng như doanh nghiệp; tình trạng phân biệt đối xử, kỳ thị vẫn còn làm cho người nhiễm HIV hạn chế tiếp cận dịch vụ, dẫn đến tỷ lệ người tham gia điều trị cả nước chỉ đạt 38%; hệ thống phòng, chống HIV/AIDS hiện nay dựa nhiều vào nguồn viện trợ; công tác điều trị ARV, Methadone chưa được lồng ghép vào hệ thống y tế, gây khó cho việc triển khai và thanh toán qua bảo hiểm y tế...
Để giải quyết bài toán trên, các đại biểu kiến nghị nên tiến hành sửa đổi, bổ sung một số điều của luật; đẩy mạnh việc tổ chức triển khai, trong đó tập trung nâng cao trách nhiệm của chính quyền các cấp.
Anh Huy