Béo phì ở trẻ em ngày nay đã trở thành mối quan tâm lớn về sức khỏe cho các bác sĩ, cha mẹ và các cơ sở y tế. Tại Việt Nam, những nghiên cứu ở trẻ em tuổi học đường cho thấy tỷ lệ trẻ thừa cân, béo phì đang có xu hướng gia tăng. Nghiên cứu năm 2014, kết quả nghiên cứu trên nhóm trẻ từ 6-14 tuổi, tỷ lệ thừa cân là 10,7%; tỷ lệ trẻ mẫu giáo thừa cân béo phì ở TP Hồ Chí Minh là 21,2%. Nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng quốc gia năm 2012 tại 2 trường mầm non quận Hoàn Kiếm Hà Nội có 39,9% trẻ từ 4-9 tuổi bị thừa cân, béo phì.
Một thực tế hiện nay là tại các bệnh viện chưa có số liệu về tình trạng thừa cân béo phì của trẻ em; các nhân viên y tế thường chú trọng đến bệnh lý nhập viện của trẻ; ít quan tâm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ, đặc biệt vấn đề thừa cân béo phì.
Năm 2016, nhóm tác giả nghiên cứu Tạ Văn Trầm, Phạm Thế Hiền cùng cộng sự Bệnh viện Đa khoa Tiền Giang và Trường Đại học Trà Vinh tiến hành nghiên cứu điều tra cắt ngang báo cáo đề tài “Đánh giá kiến thức, thái độ, hành vi chăm sóc của cha mẹ có trẻ thừa cân béo phì tại khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang”.
Theo tác giả nghiên cứu, cách chọn mẫu nghiên cứu là lấy mẫu toàn bộ, tất cả trẻ thừa cân béo phì được ghi nhận điều trị trong thời gian nghiên cứu; kết quả có 66 trường hợp trẻ thừa cân béo phì phù hợp được mời tham gia nghiên cứu. Trẻ trai là 35 (53%), trẻ gái là 31 (47%). Về lứa tuổi, trẻ 8 tuổi có 20 trẻ (30,3%); nhóm trẻ 9 tuổi chỉ có 6 trẻ (9,1%). Về trình độ học vấn của bố ở trình độ THPT là 30 người (45,5%); nghề buôn bán 21 người (25,8%). Đối với mẹ của đối tượng nghiên cứu trình độ THPT là 23 người (34,8%); nghề nghiệp buôn bán 33 người (50%). Về thu nhập bình quân của các hộ gia đình, ở mức thu nhập trung bình có 45 gia đình chiếm tỷ lệ 68%; có 02 hộ gia đình ở mức cận nghèo (3,1%).
BS. Phạm Thế Hiền phân tích, đa số cha mẹ đối tượng nghiên cứu có kiến thức đúng về thừa cân béo phì với 54 cha mẹ (81,8%); có 12 cha mẹ (18,2%) chưa có kiến thức đúng về thừa cân béo phì. Tác giả nghiên cứu lưu ý, việc cung cấp kiến thức về dinh dưỡng cho các bà mẹ là một phần rất quan trọng trong việc phòng ngừa thừa cân béo phì ở trẻ em. Kiến thức về phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em đã được phổ biến khá rộng rãi trong xã hội trong những năm qua, nhưng kiến thức dinh dưỡng hợp lý phòng chống thừa cân béo phì chưa được truyền thông đầy đủ đến các tầng lớp dân cư, nhất là đối với nhóm phụ nữ có con dưới 5 tuổi và cha mẹ có trẻ đang bị thừa cân béo phì.
BS. Hiền cho biết, tuy đa số cha mẹ đối tượng nghiên cứu có kiến thức đúng về thừa cân béo phì, nhưng nhiều cha mẹ không đồng ý trẻ đang bị thừa cân béo phì có 32 cha mẹ (48,5%). Kết quả nghiên cứu cho thấy đa số cha mẹ không nhận thức đúng tình trạng thừa cân béo phì của trẻ. Nhiều bậc cha mẹ đối tượng nghiên cứu quan niệm trẻ mập mạp là xinh xắn đáng yêu (63 cha mẹ, chiếm tỷ lệ 95,5%); quan niệm trẻ mập béo thì sẽ khỏe mạnh hơn đối với trẻ bình thường (56 cha mẹ, chiếm tỷ lệ 84,8%). Tác giả nghiên cứu cho biết, có nhiều nghiên cứu cũng có nhận định này, cụ thể như nhiều cha mẹ cho rằng trẻ ốm gầy trong khi trẻ có cân nặng bình thường; nhiều cha mẹ cho rằng trẻ vừa cân trong khi trẻ đã thừa cân béo phì.
Từ nhận thức không đúng của cha mẹ về tình trạng thừa cân béo phì làm cho cha mẹ có hành vi không đúng trong việc chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ, làm tăng thêm nguy cơ gây thừa cân béo phì cho trẻ. Tác giả nghiên cứu cho rằng, việc cung cấp kiến thức cho cha mẹ về nguy cơ, tác hại của tình trạng thừa cân, bép phì thì dễ dàng hơn đối với việc làm thay đổi thái độ của bà mẹ về mong muốn có một trẻ béo mập đáng yêu. Khi các bậc cha mẹ có thái độ đồng ý với việc trẻ béo mập sẽ khỏe hơn trẻ bình thường là thái độ chưa đúng sẽ làm cho trẻ có nguy cơ thừa cân béo phì tăng lên. Kết quả nghiên cứu cho thấy, đa số cha mẹ không thực hiện các hành vi đúng liên quan đến thừa cân béo phì cho trẻ (63 cha mẹ, tỷ lệ 95,5%).
Đối với chiến lược quản lý cân nặng phù hợp cho trẻ; tác giả nghiên cứu báo cáo trong 66 cha mẹ có quan tâm tìm kiếm thông tin duy trì cân nặng phù hợp cho trẻ, đa số cha mẹ (30 người, 45,5%) cho rằng việc kiểm soát ăn uống của trẻ là khó khăn nhất trong việc duy trì quản lý cân nặng phù hợp cho trẻ. Thực tế, các bậc cha mẹ đều cảm thấy bối rối trước việc từ chối cho trẻ ăn những thức ăn có nguy cơ gây ra thừa cân béo phì cho trẻ. Nhân viên y tế cần có kế hoạch giúp cha mẹ của trẻ, giúp trẻ kiểm soát được thói quen ăn uống có lợi để phòng ngừa được thừa cân béo phì. Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều cha mẹ chỉ thực hiện một trong hai biện pháp là chỉ kiểm soát việc ăn uống hoặc chỉ kiểm soát việc tập thể dục để duy trì cân nặng cho trẻ.
Về mối liên quan giữa kiến thức, thái độ đúng của cha mẹ về thừa cân béo phì với hành vi tìm kiếm thông tin duy trì cân nặng cho trẻ, kết quả nghiên cứu cho thấy những cha mẹ có thái độ đúng về thừa cân béo phì thì có xu hướng tìm kiếm các thông tin về duy trì, kiểm soát cân nặng phù hợp cho trẻ nhiều hơn các cha mẹ có thái độ không đúng (p<0,01). Tác giả nghiên cứu lưu ý, phụ huynh có kiến thức đúng về thừa cân béo phì là chưa đủ để giúp trẻ phòng ngừa thừa cân béo phì; mà các cha mẹ cần có thái độ đúng về thừa cân béo phì ở trẻ em, từ đó sẽ sẵn sàng tìm kiếm các phương pháp duy trì cân nặng phù hợp cho trẻ, giúp trẻ phòng ngừa được thừa cân béo phì. Điều này phù hợp với lý thuyết về niềm tin sức khỏe Health belief Model; Khi một người tin rằng nếu họ có nguy cơ bị một vấn đề y tế với hậu quả nghiêm trọng, niềm tin của họ về việc phòng ngừa bệnh, giảm được tỷ lệ mắc bệnh hoặc giúp họ có chất lượng sống tốt hơn, giúp họ vượt qua rào cản nhận thức cản trở việc thay đổi hành vi của họ, từ đó họ sẽ chủ động tìm ra chiến lược để thay đổi hành vi, chủ động tìm kiếm thông tin hướng dẫn nâng cao sức khỏe; nâng cao nhận thức để thay đổi hành vi theo hướng có lợi cho sức khỏe.
Vì vậy, tác giả nghiên cứu khuyến nghị nhân viên y tế, đặc biệt là bác sĩ, điều dưỡng phải giúp cha mẹ trẻ nhận thức được tầm quan trọng thừa cân béo phì của trẻ, cung cấp những phương pháp chiến lược, hỗ trợ cha mẹ tìm kiếm thông tin và phương pháp trong việc thực hành hành vi phòng ngừa thừa cân béo phì; từ đó cha mẹ trẻ sẽ sẵn sàng thay đổi hành vi phòng ngừa thừa cân béo phì cho trẻ.
Ngành y tế tiếp tục tăng cường các hoạt động truyền thông sức khỏe để các cha mẹ có được hành vi mới, có được sự củng cố, duy trì hành vi mới đó trở thành thói quen, hình thành nếp sống mới cho trẻ; đồng thời nghiên cứu đề xuất các mô hình can thiệp phòng chống béo phì tại cộng đồng, tại cơ sở y tế để kiểm soát được sự gia tăng của béo phì thừa cân của trẻ em.
Hoa Phượng