Áp lực máu ở trong lòng động mạch được gọi là huyết áp. Áp lực máu được tạo ra bởi lực co bóp của tim và sức cản của động mạch. Huyết áp có đặc điểm là thay đổi theo thời gian, trạng thái tâm sinh lý và nhiều yếu tố khác.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), huyết áp bình thường đo ở cách tay < 120/80mHg, đây là huyết áp trung bình bình thường đối với người lớn. Tăng huyết áp khi huyết áp tâm thu > 140mmHg và/ hoặc huyết áp tâm trương > 90mmHg. Tăng huyết áp hiện vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tim mạch trên toàn thế giới.
Có khoảng trên 90% các trường hợp tăng huyết áp không rõ nguyên nhân. Dưới 10% các trường hợp tăng huyết áp có nguyên nhân gọi là tăng huyết áp triệu chứng. Đó là người bệnh nhu mô thận ở suy thận cấp, suy thận mãn, sau ghép thận, chạy thận nhân tạo chu kỳ. Bệnh ở mạch máu như hẹp động mạch thận, hẹp eo động mạch chủ. Hội chứng Cushing, cường Aldosterone, u tủy thượng thận, cường giáp, cường tuyến cận giáp. Tăng huyết áp do tác dụng của thuốc co mạch, thuốc giữ muối nước (prednisone, aldosterone).
Do đặc điểm của tăng huyết áp là có sự biến thiên khá lớn trong ngày và giữa các ngày, vì vậy chẩn đoán tăng huyết áp phải dựa vào nhiều lần đo tại các thời điểm khác nhau. Cần kiểm tra huyết áp ngay khi có một trong các dấu hiệu: nhức đầu (thường là sau gáy), xây xẩm, hồi hộp, mờ mắt, bất lực (nam giới), dễ mệt, dễ toát mồ hôi, yếu nửa người hay một chi, đau ngực, khó thở, tiểu nhiều, tăng cân, dễ xúc động.
Khi đi khám bác sĩ, người bệnh cần cung cấp thông tin thời gian và mức độ tăng huyết áp trước đây. Các thuốc người bệnh đã dùng, tác dụng phụ đã gặp. Các bệnh liên quan đến huyết áp đã mắc như bệnh thận, bệnh thần kinh, nội tiết.
Người tăng huyết áp nếu không được điều trị hoặc điều trị không đầy đủ, lâu ngày sẽ bị các biến chứng ở não như chảy máu não, nhũn não. Ở tim như tim to, rối loạn nhịp tim, đột tử, suy tim, nhồi máu cơ tim, thiếu máu cơ tim. Biến chứng ở thận như tiểu đạm, suy thận. Biến chứng ở mắt làm tổn thương võng mạc với triệu chứng mắt mờ, mù.
Biện pháp điều trị tăng huyết áp không dùng thuốc là thay đổi lối sống. Người bệnh nếu có hút thuốc lá cần bỏ hút thuốc lá. Hạn chế uống rượu, bia. Ăn giảm muối, tập thể dục thường xuyên như đi bộ, chạy bộ, bơi lội; mức độ tập luyện tùy thuộc vào tình trạng bệnh tật của người bệnh. Đối với người bị tăng huyết áp nhẹ, những biện pháp thay đổi lối sống trên có thể đủ để hạ huyết áp xuống mức bình thường mà chưa cần dùng đến thuốc. Sau khi thực hiện biện pháp ăn kiêng, luyện tập, các biện pháp điều trị không cần thuốc mà huyết áp vẫn không giảm lúc đó cần dùng thuốc để kiểm soát huyết áp.
Theo PGS. Nguyễn Quang Tuấn- Giám đốc Bệnh viện Tim Hà Nội, nên bắt đầu điều trị từ từ và tăng liều dần, đặc biệt là đối với người cao tuổi; đến khi đạt trị số huyết áp đích sau vài tuần, bác sĩ sẽ dựa vào hoàn cảnh, tình trạng của người bệnh để chọn lựa thuốc phù hợp. Thường sẽ bắt đầu điều trị với liều thấp của một thuốc đơn độc hoặc phối hợp liều thấp của hai thuốc. Khi dùng thuốc phối hợp, các thuốc được dùng với liều thấp nên khả năng bị tác dụng phụ ít hơn. Nên dùng các thuốc có tác dụng kéo dài, giúp người bệnh uống thuốc ít lần hơn; tránh quên thuốc và giảm thiểu sự biến thiên của huyết áp.
Điều trị hạ huyết áp ở cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương, ít nhất là dưới 140/90mmHg và hạ thấp hơn nữa nếu dung nạp được. Đối với người bệnh đái tháo đường hạ huyết áp dưới 130/80mmHg; đối với người mắc bệnh suy thận có lượng protein nước tiểu trên 1 gam trong 24 giờ cần điều trị huyết áp dưới 125/70mmHg.
Tăng huyết áp là bệnh phải điều trị liên tục, kéo dài và thậm chí có thể suốt cuộc đời, người bệnh không được ngừng điều trị vì rất nguy hiểm. Trong quá trình người bệnh uống thuốc, trị số huyết áp trở về bình thường thì đó mới chỉ là đạt mục tiêu điều trị. Khi tự ngưng điều trị, bệnh tái phát huyết áp ở mức như trước khi điều trị, thậm chí còn cao hơn và đây là thời điểm thường xảy ra biến chứng tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
PGS. Nguyễn Quang Tuấn lưu ý người bệnh tăng huyết áp hãy bắt đầu và tiếp tục điều trị huyết áp ngay cả khi người bệnh “cảm thấy khỏe”. Hãy uống thuốc hàng ngày vào một thời gian nhất định. Việc kiểm soát huyết áp mang lại nhiều lợi ích hơn nhiều so với một số tác dụng phụ nhẹ và tạm thời có thể gây ra do thuốc. Đừng nản chí vì phải dùng thuốc suốt đời. Tập và duy trì những thói quen có lợi trong chế độ ăn uống hay sinh hoạt để từ đó có thể giảm liều hoặc không cần phải dùng thuốc hạ áp. Người bệnh tự cải thiện sức khỏe về thể chất cũng như tinh thần thoải mái sẽ giúp cho mình có một cuộc sống lành mạnh hơn, lâu dài hơn.
Huy Hoàng