Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) với biểu hiện đặc trưng bởi tình trạng hạn chế lưu lượng khí thở không hồi phục hoặc hồi phục không hoàn toàn.
Tình trạng hạn chế lưu lượng khí thở thường tiến triển từ từ và liên quan đến phản ứng viêm bất thường ở phổi với bụi hoặc khí độc hại, trên lâm sàng được xác định bởi sự giảm của thể tích thở ra gắng sức trong 1 giây đầu tiên (FEV1) đo bằng máy đo chức năng hô hấp.
Sức cản đường thở (Rrs) là thông số trực tiếp đánh giá mức độ lưu thông qua luồng khí thở, xác định tình trạng tắc nghẽn đường thở một cách khách quan. Khác với đánh giá chức năng hô hấp bằng phế dung kế, đo Rrs được thực hiện khi thở bình thường, không yêu cầu sự hợp tác quá nhiều của đối tượng đo nên dễ áp dụng, kể cả các trường hợp khó thở nặng khó tiến hành đo thông khí phổi bằng máy hô hấp kế. Đánh giá Rrs bằng kỹ thuật giao động cưỡng bức (forced oscoillation technique: FOT) là một phương pháp đang được áp dụng phổ biến trên thế giới vì so với một phương pháp đo Rrs khác là bằng máy đo thể tích ký thân thì đơn giản và trang bị rẻ tiền hơn rất nhiều. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng đo Rrs có thể giúp đánh giá tình trạng tắc nghẽn phế quản, giúp phân biệt BPTNMT và xơ hóa phổi, giữa BPTNMT và hen phế quản, ngoài ra còn giúp xác định mức độ nặng ở bệnh nhân BPTNMT.
Tuy nhiên, ở nước ta còn ít nghiên cứu về mối liên quan giữa tăng Rrs với triệu chứng lâm sàng, chỉ tiêu thông khí phổi và khí máu động mạch ở bệnh nhân đợt cấp BPTNMT.
Vừa qua, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Thị Tâm Thuận cùng cộng sự bệnh viện Y học Cổ truyền Trung ương thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang, báo cáo đề tài “Xác định mối liên quan sức cản đường thở với một số chỉ tiêu lâm sàng và cận lâm sàng ở bệnh nhân đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính”.
Đối tượng nghiên cứu bao gồm 55 bệnh nhân được chẩn đoán và điều trị đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân: Tuổi trên 45, bệnh nhân tự nguyện tham gia vào nghiên cứu. Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân không hợp tác hoặc không tiến hành đo được chức năng hô hấp; bệnh nhân đã dùng thuốc dãn phế quản đường hít trong vòng 6 giờ trước khi đo; Các bệnh nhân suy hô hấp nặng, có chỉ định đặt nội khí quản cấp cứu, rối loạn thần kinh ý thức, rối loạn huyết động; Các bệnh nhân có cơn thở do các nguyên nhân khác như cơn hen phế quản, hen tim, tràn dịch màn phổi, tràn khí màn phổi, viêm phổi…; Bệnh nhân có các bệnh khác phối hợp như: Nhồi máu cơ tim cấp hoặc đau thắt ngực không ổn định < 3 tháng, suy tim nặng.
Nội dung nghiên cứu gồm đánh giá mối liên quan giữa sức cản đường thở với đặc điểm lâm sàng, thông khí và khí động mạch. Đánh giá mối liên quan giữa sức cản đường thở với một số dấu hiệu lâm sàng: Mức độ khó thở theo thang điểm mMRC; Mức độ hút thuốc; Số năm mắc bệnh. Đánh giá mối tương quan r giữa Rrs với các chỉ tiêu chức năng thông khí phổi (FVC, FEV1, FEV1%, FEV1/FVC) và giai đoạn nặng của BPTNMT theo kết quả đo thông phổi. Đánh giá mối tương quan r giữa Rrs với một số chỉ tiêu khí máu động mạch: pH, PaCO2, PaO2, HCO3.
Tiến hành nghiên cứu: Lập các biểu mẫu nghiên cứu để thu thập số liệu; Đánh giá mức độ nặng của khó thở BPTNMT theo thang điểm mMRC (theo GOLD-2014); Đo chức năng hô hấp ngoài bằng máy Most Graph-02 (Chest M.I., Co. Ltd., Tokyo, Nhật Bản) sau 72 giờ điều trị tạm ổn định đợt cấp theo quy trình.
Thời gian và địa điểm nghiên cứu: Thời gian thực hiện đề tài từ tháng 7 năm 2014 đến tháng 5 năm 2015. Địa điểm: Khoa Lao và Bệnh phổi – Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Bác sĩ Nguyễn Thị Tâm Thuận phân tích báo cáo, kết quả nghiên cứu cho thấy sức cản đường thở tăng dần theo mức độ hút thuốc, hút thuốc < 15 bao-năm, 16-25 bao-năm và > 25 bao-năm tương ứng sức cản đường thở là 3,43 + 2,12 cmH2O/L/s; 5,33 + 1,37 cmH2O/L/s và 5,33 + 1,37 cmH2O/L/s với p < 0,05. Điều này càng khẳng định thêm tác hại của thuốc lá. Hút thuốc gây tăng tính đáp ứng đường thở, do ảnh hưởng của các chất độc hại trong khói thuốc, đường thở bị co thắt, tăng tiết và thay đổi cấu trúc. Khi điều này xảy ra thì luồng khí hít vào và thở ra đều bị cản trở ở người hút thuốc và do đó hình thành sự tăng Rrs. Hút thuốc dẫn đến suy giảm nhanh chóng trong chức năng phổi, đặc biệt là chỉ số FEV1. Hai nghiên cứu của Nadal và Ress đã chứng minh rằng: hút thuốc lá ảnh hưởng rõ rệt đến các đường thở nhỏ làm giảm dòng khí thở ra.
Bác sĩ Thuận có kết luận, qua nghiên cứu mối liên quan sức cản đường thở với đặc điểm lâm sàng, thông khí phổi và khí máu động mạch cảu 55 bệnh nhân đợt cấp BPTNMT điều trị nội trú tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, kết quả gồm:
- Sức cản đường thở tăng theo mức độ hút thuốc, mức độ khó thở tính theo điểm mMRC, số năm mắc bệnh, giai đoạn BPTNMT có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.
- Có mối tương quan nghịch mức độ chặt chẽ giữa sức cản đường thở ở tần số 5 Hz với Gaensler có r= - 0,763, mức độ khá chặt với FEV1 có r = - 0,642 và mức độ vừa với FVC có r = - 0,431 (p<0,001).
Không có mối tương quan (r = - 0,103 đến 0,3 với p < 0,05) giữa sức cản đường thở ở tần số 5 Hz với một số chỉ tiêu khí máu động mạch (pH, PaCO2, PaO2).
Tường Huân