Theo Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, tình trạng ký sinh trùng sốt rét kháng Artemisinin và muỗi sốt rét kháng hóa chất đang là vấn đề tồn tại lớn ở những quốc gia trong giai đoạn phòng chống sốt rét. Ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc đã được tìm thấy ở 5 quốc gia thuộc vùng Sông Mê Kông và có 60 quốc gia có hiện tượng muỗi kháng hóa chất.
Chiến lược toàn cầu sốt rét giai đoạn 2016 – 2030 của Tổ chức y tế thế giới, mục tiêu đến năm 2030 giảm số mắc sốt rét 90%; Giảm tỷ lệ tử vong do sốt rét 90%; Loại trừ sốt rét ở 35 quốc gia; Ngăn chặn sốt rét quay trở lại ở các quốc gia không còn lưu hành sốt rét. Để đạt được mục tiêu trên kinh phí hàng năm trong 15 năm từ 2016 đến 2030 là 8,7 tỷ USD.
Theo nhận định của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, số ký sinh trùng sốt rét tăng từ tháng 10 hàng năm và đạt đỉnh tháng 12, tháng 1 hàng năm do di biến động dân thu hoạch mùa vụ chủ yếu ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đã làm cho sốt rét có quy luật tăng khác trước, đây là tăng trước mùa mưa (tháng 4) và đầu mùa khô (tháng 10), cần tăng cường các biện pháp phòng chống sốt rét vào cuối năm để làm giảm sốt rét.
Nhìn chung, ký sinh trùng sốt rét có xu hướng giảm theo từng năm, số bệnh nhân có ký sinh trùng tập trung ở Ven biển Miền Trung và Tây Nguyên, tỷ lệ bệnh nhân có ký sinh trùng trên tổng số bệnh nhân sốt rét thấp ở khu vực Miền núi phía Bắc, Đồng bằng Bắc Bộ và khu IV cũ.
Ký sinh trùng giảm mạnh cho thấy hiệu quả phòng chống sốt rét giai đoạn 2011-2015, nhưng cơ cấu ký sinh trùng thay đổi, tỷ lệ ký sinh trùng P.vivax tăng cao sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và khó khăn thách thức cho vấn đề điều trị. Đây là một vấn đề cần quan tâm cho Chương trình phòng chống sốt rét về quản lý và điều trị ca bệnh sao cho hiệu quả nhất vì nó liên quan tới thời gian sử dụng thuốc mà người bệnh phải tuân thủ cũng như quá trình giám sát của cán bộ y tế. Khi bệnh nhân nhiễm ký sinh trùng P.vivax không được điều trị đủ liều sẽ dẫn đến nguy cơ kháng thuốc và tồn tại mầm bệnh trong cộng đồng, đây là trở ngại cho Chương trình phòng chống và loại trừ sốt rét.
Khó khăn hiện nay là đã xuất hiện ký sinh trùng P.falciparum kháng thuốc artemisinin và dẫn chất tại 5 tỉnh Bình Phước, Đắc Nông, Gia Lai, Quảng Nam, Khánh Hòa và có nguy cơ lan rộng ra các địa phương khác trên toàn quốc. Nguy cơ xuất hiện P.vivax kháng Chloroquin tại một số địa phương.
Về giải pháp phòng chống loại trừ sốt rét ở Việt Nam đến năm 2030, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương đưa ra các giải pháp cụ thể là cần đưa công tác phòng, chống và loại trừ bệnh sốt rét vào chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội của ngành và địa phương.
Xã hội hóa công tác phòng chống sốt rét; Đẩy mạnh công tác truyền thông giáo dục sức khỏe nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân, đặc biệt người dân sống ở vùng sốt rét về các biện pháp phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét.
Tăng cường truyền thông các biện pháp phòng chống sốt rét cho người dân đi vào vùng sốt rét lưu hành, vận động người dân ngủ màn thường xuyên trong rừng rẫy, sử dụng các biện pháp bảo vệ cá nhân như kem xua, hương muỗi, đặc biệt khu vực miền Trung, Tây Nguyên, Lào, Campuchia, Châu Phi.
Đối với quản lý bệnh nhân sốt rét: nâng cao năng lực phát hiện bệnh chủ động các tuyến, điều tra phân loại ca bệnh, phân loại ổ bệnh. Quản lý di biến động dân cư đi và về từ các vùng sốt rét lưu hành, cấp thuốc sốt rét để tự điều trị cho người đi vào vùng sốt rét lưu hành theo quy định hiện hành của Bộ Y tế. Phát hiện sớm bệnh nhân sốt rét bằng kính hiển vi hoặc tét chẩn đoán nhanh cho 100% người có sốt, nghi ngờ mắc sốt rét và điều trị kịp thời đúng phác đồ và được nhân viên y tế giám sát. Cộng tác với y tế tư nhân để tăng cường quản lý ca bệnh và đảm bảo chẩn đoán, điều trị kịp thời sốt rét trong y tế tư nhân.
Đối với giám sát: tăng cường giám sát sốt rét kháng thuốc, điều tra và giám sát côn trùng. Kiểm tra thường quy công tác xét nghiệm. Giám sát thường xuyên dịch tễ sốt rét và chất lượng chẩn đoán, điều trị sốt rét. Khảo sát thăm dò địa lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dựa trên hệ thống thông tin địa lý (GIS) về bệnh nhân sốt rét và véc tơ sốt rét. Đẩy mạnh giám sát các hoạt động của y tế xã, nhân viên y tế thôn (bản, ấp …) trong phát hiện, điều trị và quản lý bệnh nhân sốt rét. Giám sát thường xuyên dịch tễ sốt rét và chất lượng chẩn đoán và điều trị sốt rét. Giám sát sốt rét kháng thuốc. Nâng cấp hệ thống thông tin báo cáo sốt rét quốc gia (MIS) nhằm đảm bảo thu thập số liệu sốt rét từ cấp xã đến trung ương.
Đối với phòng chống véc tơ: tẩm màn với hóa chất diệt muỗi, ưu tiên phun tồn lưu ở nơi có điểm nóng, nơi nguy cơ dịch; vừa phun vừa tẩm, phun tồn lưu ở những nơi dân không nằm màn hoặc tỷ lệ nằm màn dưới 80%. Biện pháp phun tồn lưu hoặc tẩm màn với hóa chất diệt muỗi được tiến hành một lần trong một năm, riêng tại các vùng có tình hình dịch tễ sốt rét phức tạp, mức độ lan truyền bệnh cao, có mặt cả An.minimus và An.dirus, những địa điểm thuộc vùng sâu, vùng xa nơi công tác giám sát dịch tễ sốt rét nói chung và quản lý bệnh nhân sốt rét nói riêng gặp khó khăn, nơi mạng lưới y tế cơ sở yếu và thiếu .. có thể tiến hành phun tồn lưu và tẩm màn hai lần trong một năm. Ở những địa điểm nêu trên, nơi nào có tỷ lệ bao phủ màn dưới 80% thì tiến hành đồng thời vừa phun tồn lưu vừa tẩm màn. Các biện pháp trên cần chỉ định và thực hiện một cách thích hợp tùy thuộc vào điều kiện sinh thái, véc tơ, dịch tễ, kinh tế xã hội và tập quán của nhân dân. Cung cấp màn tồn lưu dài, hóa chất tẩm màn, tiến hành phun tồn lưu cho tất cả mọi người sống trong vùng 4, vùng 5 và các khu vực có kháng thuốc.
Xã hội hóa công tác phòng chống sốt rét : phối hợp các ban ngành, đoàn thể như Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên, Hội chữ thập đỏ đặc biệt kết hợp quân dân y trong phòng chống sốt rét tại các vùng biên giới, các vùng khó khăn.
  Anh Huy