Tia X được nhà bác học người Đức Roentgen phát hiện năm 1895. Cấu tạo của một thiết bị X-quang trong y tế gồm hai bộ phận chính là ống phát tia X và hệ điều khiển quy trình phát tia.
Ống phóng tia X nhận năng lượng điện và biến nó thành hai dạng năng lượng: bức xạ tia X và nhiệt năng, trong đó nhiệt năng chiếm 99% và chỉ 1% điện năng biến thành tia X. Do tia X là một loại bức xạ nên có thể làm tổn thương tế bào, phôi bào, tác hại di truyền, ung thư…do đó phải dùng vật liệu chắn tia. Kỹ thuật viên điều khiển chùm tia tránh bộ phận sinh dục của người bệnh, dùng tấm chắn cao su chì để bảo vệ bộ phận sinh dục khi chẩn đoán phần bụng của bệnh nhân nam, nữ và cả vùng ngực bệnh nhân.
Kỹ thuật viên sử dụng máy X-quang cần mặc quần áo bảo hộ, kỹ thuật chụp tối ưu để tránh cho bệnh nhân phải chẩn đoán lần 2, nên dùng loại phim có lớp nhũ tương có độ bắt sáng cao nhất và dùng màn tăng sáng siêu nhạy. Thời gian chụp phụ thuộc vào từng vị trí trên cơ thể bệnh nhân, không được chụp ảnh nhiều lần trong một tháng nếu không có chỉ định của bác sĩ.
Đối với phụ nữ mang thai, tùy giai đoạn tuổi thai, liều lượng của tia X gây nguy hiểm nặng, nhẹ cho thai nhi. Tia X có thể kèm theo nguy cơ ung thư, bệnh bạch cầu cấp và một số dị tật bẩm sinh cho thai nhi. Với liều bức xã từ 2 đến 6 rad thai nhi có nguy cơ mắc bệnh ung thư về sau, liều bức xã > 5 rad thai nhi có nguy cơ dị tật bẩm sinh.
Để bảo đảm thu được ảnh đạt yêu cầu chẩn đoán và giảm được liều chiếu cho người bệnh, vấn đề tối ưu hóa trong chụp X-quang cần quan tâm là:
- Chùm tia X phải được chuẩn trực đúng vào vùng bệnh cần quan tâm và trong mọi trường hợp tiết diện chùm tia không được vượt ra ngoài diện tích hiệu dụng của hộp đựng phim hoặc bộ thu nhận ảnh.
- Ngoài bộ phin lọc của máy tia X, các phin lọc bổ sung đối với chùm tia tới sơ cấp sẽ làm cho liều bức xạ bệnh nhân nhận thấp hơn, do đó cần được sử dụng ở những nơi có thể thực hiện được.
- Điện áp cao nhất phù hợp với các yêu cầu về chất lượng ảnh phải được lựa chọn thích hợp cho từng phương pháp chụp cụ thể.
- Tổ hợp phim- màn tăng quang ở tốc độ cao nhất phù hợp với các yêu cầu về chất lượng ảnh phải lựa chọn thích hợp cho từng phép chụp cụ thể.
- Khoảng cách xa nhất từ tiêu điểm đến phim có thể thực hiện được trong phạm vi giới hạn của thiết bị và phòng X-quang phải lựa chọn thích hợp cho từng phép chụp cụ thể.
- Phải sử dụng các lưới chống tán xạ, nhưng chỉ ở những nơi các bức xạ tán xạ có khả năng làm nhòe ảnh.
- Bộ xử lý phim phải được kiểm tra, bảo đảm chất lượng nhằm đảm bảo hiệu quả tối ưu và đặc biệt là để tránh việc xử lý phim không tốt.
- Tại vùng có bộ phận sinh dục hoặc vùng đó liền kế với chùm tia sơ cấp mà việc chuẩn trực chùm tia để tránh chiếu xạ vào vùng này không thực hiện được, thì bộ phận sinh dục phải được che chắn bức xạ, trừ khi việc che chắn như vậy sẽ gây ra sự che khuất những hình ảnh cần chụp. Các tấm che chắn được cắt thành các mạnh có hình dạng thích hợp và được đặt trực tiếp lên hoặc gần kề với bệnh nhân, cách đặt đó sẽ có hiệu quả hơn cách đặt lên hệ màn chắn chùm tia. Các tấm cản xạ này phải có độ dày tương đương chì không nhỏ hơn 0,5mm. Việc che chắn như vậy không được xem như một cách bổ trợ cho việc chuẩn trực chùm tia.
- Với cách chụp X-quang kỹ thuật số, do không có đương lượng độ đen phim có tác dụng như là giới hạn trên đối với sự chiếu xạ, nên phải đặc biệt cẩn thận để chắc chắn rằng hệ thống được sử dụng sẽ cho ra kết quả ảnh đạt chất lượng, bảo đảm yêu cầu chẩn đoán và cũng bảo đảm cả yêu cầu về liều bức xạ tối thiểu đối với bệnh nhân. Cách xử lý đặc biệt này sẽ cho kết quả hình ảnh chẩn đoán được sáng mịn và rõ nét hơn.
Số lượng phim X-quang hoặc số lần chụp X-quang trong một lần chụp phải hạn chế ở mức cần thiết tối thiểu, đáp ứng được các thông tin theo yêu cầu chẩn đoán.
Kỹ thuật viên X-quang phải quan sát bệnh nhân trong suốt quá trình chụp X-quang và phải bảo đảm rằng các phép chụp này đều được thực hiện một cách tốt nhất có thể.
Lâm Quyên