Theo các chuyên gia lão học, đi kèm với tăng tuổi thọ, nhiều bệnh cấp hoặc mạn tính cũng xuất hiện, đặc biệt một người cao tuổi có thể cùng lúc gặp nhiều bệnh khác nhau.
Do mắc nhiều bệnh cùng một lúc nên người cao tuổi thường phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau. Tình trạng đa bệnh lý, sử dụng nhiều thuốc, cùng những biến đổi về dược động học, dược lực học của thuốc trên người cao tuổi làm tăng nguy cơ gặp các tai biến khi dùng thuốc.
Sử dụng nhiều thuốc được định nghĩa là dùng từ 5 loại thuốc khác nhau trở lên, có nhiều khả năng dùng không thích hợp. Một nghiên cứu của tác giả Ngô Thị Giang năm 2015 cho kết quả 87,5% bệnh nhân cao tuổi điều trị nội trú tại bệnh viện Lão khoa Trung ương có sử dụng nhiều thuốc. Thực tế lĩnh vực nghiên cứu sử dụng nhiều thuốc ở người cao tuổi điều trị ngoại trú tại Việt Nam khá ít số liệu được báo cáo trong thời gian qua.
Từ tháng 3/2017 đến tháng 5/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Phạm Thị Thu Hằng cùng cộng sự bệnh viện Hữu Nghị Việt Xô, bệnh viện Lão khoa Trung ương và trường đại học Y Hà Nội đã thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang, chọn mẫu thuận tiện báo cáo đề tài “Thực trạng sử dụng nhiều thuốc ở bệnh nhân cao tuổi điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương”. Đối tượng nghiên cứu gồm 475 bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên, loại trừ những bệnh nhân không có khả năng giao tiếp, người có vấn đề về tâm thần, không đồng ý tham gia nghiên cứu. Về biến số sử dụng nhiều thuốc, tác giả nghiên cứu cho biết tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc đánh giá tại 2 thời điểm là đơn thuốc sử dụng trước khi khám 1 tháng và đơn thuốc tại lần khám hiện tại, các loại thuốc sử dụng gồm cả thuốc theo đơn, thuốc bổ, vitamin, thảo dược.
Tác giả nghiên cứu báo cáo, độ tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 71,15 tuổi, thấp nhất là 60 tuổi, cao nhất là 94 tuổi. Tỷ lệ đối tượng nghiên cứu nữ giới chiếm 56,4%; độ tuổi 60-90 chiếm tỷ lệ cao nhất 45,7%; nhóm 70-79 tuổi chiếm 40,2%. Có 99,6% đối tượng nghiên cứu có bảo hiểm y tế, 80,7% đối tượng nghiên cứu có điều kiện kinh tế trung bình, 66,8% đối tượng nghiên cứu có khả năng chi trả hoàn toàn cho việc sử dụng thuốc; 63,4% đối tượng nghiên cứu sống tại các vùng nông thôn.
BS Thu Hằng cho biết, tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc tại nhà trước lần khám thời điểm nghiên cứu là 59,2%; trong lần khám hiện tại số bệnh nhân được chỉ định sử dụng nhiều thuốc là 60%. Tác giả cho biết tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc trong đơn kê khi ra viện cho người bệnh theo các điểm nghiên cứu chủ yếu phòng khám ngoại trú bệnh viện lão khoa, đa phần bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính ổn định đến khám và lĩnh thuốc định kỳ nên tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc trước và sau khi đến khám xấp xỉ nhau là 59,2% và 60%. Việc sử dụng nhiều thuốc có nguy cơ dẫn tới làm tăng phản ứng có hại của thuốc trên bệnh nhân. Một nghiên cứu tại Pakistan năm 2014 ghi nhận có 10,5% bệnh nhân xuất hiện phản ứng có hại của thuốc (ADR), nhóm sử dụng nhiều thuốc có phản ứng có hại của thuốc gấp 2-3 lần so với nhóm sử dụng ít thuốc.
Tác giả nghiên cứu lưu ý, tuổi càng cao tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc cũng cao hơn. Tuổi càng cao, tỷ lệ mắc các bệnh càng tăng, có nhiều loại thuốc được chỉ định điều trị. Một kết quả nghiên cứu tại Thụy Điển báo cáo, tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc tăng từ 18,4% nhóm 40-49 tuổi lên 30,2% ở nhóm 50-59 tuổi; 42,3% ở nhóm 60-69 tuổi; 62,4% ở nhóm 70-79 tuổi; 75,1% ở nhóm 80-90 tuổi và 77,7% ở nhóm 90 tuổi trở lên.
Nghiên cứu về sự khác biệt giới tính, nhóm 60-69 tuổi, tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc ở nữ là 66,7% cao hơn nhóm nam giới là 47,7% (p < 0,05). Trong nghiên cứu có 53,3% bệnh nhân được kê đơn thuốc huyết áp; nhóm tiếp theo là điều trị Parkinson 48,2%; tuần hoàn não 43,8%; tiêu hóa 37,7%; rối loạn lipit máu 24,6%; tim mạch 21,5%; tiểu đường 20,8%. Nhóm vitamin, khoáng chất và thực phẩm chức năng có tỷ lệ 26,3%. Có gần 6% được kê đơn điều trị Alzheimer, 2,7% sử dụng thuốc kháng sinh. Nhóm thuốc điều trị giảm đau, chống viêm, corticoid được sử dụng khá nhiều.
Tác giả nghiên cứu kết luận, tỷ lệ sử dụng nhiều thuốc trên bệnh nhân đến khám tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Lão khoa Trung ương khá cao (60%); tác giả khuyến nghị cần cân nhắc khi kết hợp các loại thuốc trong kê đơn, loại bỏ các thuốc không thật sự cần thiết nhằm giảm thiểu tương tác thuốc trên người bệnh cao tuổi, cần có chính sách để hạn chế việc sử dụng nhiều thuốc trên bệnh nhân cao tuổi.
Anh Duy