Sở Y tế, Bệnh viện Lao và Bệnh phổi tỉnh Khánh Hòa vừa tổ chức khóa tập huấn cho các cán bộ y tế chuyên khoa về hô hấp trong toàn tỉnh, công tác tư vấn, khám điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính trong khuôn khổ dự án phòng chống bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản.
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh đường hô hấp nhỏ, đặc trưng bởi nghẽn thông khí do viêm phế quản mạn hay khí phế thũng. Sự tắc nghẽn này thường tiến triển, có thể tăng đáp ứng của đường hô hấp và có phục hồi một phần. Bệnh có hai dạng: khí phế thũng là chủ yếu (dạng Pink puffer) và dạng viêm phế quản mạn là chủ yếu (dạng Blue bloater). Hiện nay, COPD được xem là bệnh toàn thân và có thể điều trị được.
Về nguyên nhân, y học ghi nhận có đến 90% bệnh nhân viêm phế quản mạn có hút thuốc lá. Bệnh xảy ra sau tuổi 50 do sự tích tụ của thuốc lá. Sự chuyển từ dạng không tắc nghẽn sang dạng tắc nghẽn chỉ thấy ở người hút thuốc lá. Số lượng hút thuốc lá, loại thuốc, thói quen, hàm lượng nicotin có liên quan đến tổn thương ở phổi. Ngoài ra các yếu tố về ô nhiễm môi trường, môi trường làm việc có những chất độc hại, dị nguyên, yếu tố di truyền, yếu tố khí hậu cũng có những liên quan đối với bệnh viêm phế quản mạn tính. Đối với yếu tố nhiễm trùng, khoảng 1/3 trường hợp được xem là yếu tố khởi đầu bệnh. Nhiễm trùng tái phát lúc còn nhỏ làm giảm chức năng hô hấp, sau này ở tuổi lớn có tiếp xúc với chất độc hại, điều kiện dinh dưỡng kém, nhà ở chật chội, hít khói thuốc lá có thể làm nặng thêm tình trạng bệnh. Ở người lớn nhiễm trùng làm bệnh diễn tiến xấu hơn, làm tăng tỷ lệ tử vong. Vi khuẩn thường gặp là H.influenzea, streptococcus preumonea.
Trên giải phẫu bệnh, có hình ảnh viêm xơ hóa và dày thành phế quản làm tăng sức cản đường thở, cơ trơn phì đại làm hẹp lòng phế quản, chất nhày tiết nhiều, phù nề và thâm nhiễm tế bào. Sự giảm tế bào bài tiết surfactant gây tăng sức căng bề mặt, đưa đến hẹp hay xẹp đường thở. Sự tích tụ tế bào viêm ở phế quản tận làm phá hủy sợi đàn hồi ở tiểu phế quản hô hấp, ống phế nang, đưa đến xoắn vặn và chít hẹp phế quản gây tắc nghẽn thông khí sớm ở người hút thuốc.
Trên lâm sàng viêm phế quản mạn, người bệnh ho khạc đàm thường vào buổi sáng sau khi thức dậy, đàm nhầy trong, dính. Nếu có bội nhiễm, đàm sẽ tăng số lượng và thay đổi màu. Ho khạc đàm có thể kéo dài 6 tháng sau khi bỏ thuốc lá. Nếu đàm vướng máu cần lưu ý khả năng ung thư phế quản.
Khó thở khi gắng sức đôi khi có trong giai đoạn này, có lẽ do thừa cân và kém vận động, tăng HbCO trong máu do hút thuốc. Đôi khi người bệnh than phiền về triệu chứng khó thở xuất hiện từng cơn, phần lớn sau nhiễm trùng hoặc các kích thích như lạnh, gắng sức, tiếp xúc dị nguyên, khí độc.
Đối với khí phế thũng, khó thở khi gắng sức là triệu chứng nổi bật. Khi nặng hơn người bệnh khó thở cả khi nghỉ ngơi. Ho và khạc đàm trong giai đoạn này mất dần. Khám thấy lồng ngực người bệnh hình thùng, khoảng gian sườn dãn rộng, kém di động theo nhịp thở, thì thở ra kéo dài, rung thanh giảm, gõ vang, rì rào phế nang giảm hay mất.
Xét nghiệm cận lâm sàng được thực hiện là kiểm soát chức năng hô hấp, xét nghiệm hình ảnh, vi trùng học và nội soi phế quản… Đối với kiểm soát chức năng hô hấp giúp chẩn đoán, theo dõi diễn tiến, kết quả điều trị và tiên lượng bệnh, đồng thời xác định tắc nghẽn và mức độ tắc nghẽn.
Chụp phim X quang lồng ngực giúp để loại trừ các bệnh gây ho kéo dài khác hoặc các bệnh đi kèm (ung thư phế quản) và biến chứng động mạch phổi, tim…
Cơn co thắt phế quản khi có đợt cấp COPD rất giống cơn hen. Để chẩn đoán phân biệt bác sỹ sẽ hỏi kỹ triệu chứng ho khạc đàm kéo dài nhiều năm trước, độ tuổi trung niên, có hút thuốc lá, xem xét có kèm theo các dấu hiệu tâm phế mạn- suy tim phải, khí phế thũng giúp hướng nhiều đến COPD. Một số bệnh nhân có tiền căn hen lúc nhỏ, lớn lên có hút thuốc lá nhiều năm, khả năng kết hợp cả hen và COPD, bệnh hen sẽ khó điều trị nếu kèm theo hút thuốc lá, làm chẩn đoán phân biệt rõ rang giữa hen và COPD khó khăn hơn. Ngoài ra COPD còn cần chẩn đoán phân biệt với bệnh dãn phế quản, dị vật phế quản, cơn hen tim, tràn khí màng phổi và thuyên tắc phổi.
Đợt cấp COPD là tính huống xảy ra trong diễn tiến tự nhiên của bệnh, đặc trưng bởi sự thay đổi các triệu chứng của bệnh nhân như khó thở, ho kèm khạc đàm hay không, khác với những diễn tiến hàng ngày. Sự nhận biết sớm đợt cấp COPD và điều trị kịp thời sẽ làm giảm tỉ lệ tử vong, ngăn chặn tình trạng xấu nhanh đến chức năng hô hấp dẫn đến tàn phế và giảm chất lượng sống của bệnh nhân. Khó thở kèm theo khò khè là dấu chứng chỉ điểm quan trọng của co thắt phế quản hướng đến chẩn đoán ban đầu COPD nếu người bệnh không có tiền sử hút thuốc lá và kèm theo ho kéo dài. Sự chẩn đoán phân biệt giữa COPD với hen phế quản khi bệnh nhân nhập viện lần đầu vì điều trị đợt cấp của hai bệnh hoàn toàn khác nhau nhất là vấn đề sử dụng oxy.
Nguyễn Phương