Trong các cơ sở y tế, các nguy cơ từ chất thải lây nhiễm có thể đến từ các nguy cơ từ chất thải sắc nhọn và các chất thải lây nhiễm không sắc nhọn.
Chất thải sắc nhọn như bơm kiêm tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ…Khi nhân viên y tế xử lý không đúng cách, không an toàn, đặc biệt là kim tiêm…hoặc trong quá trình phân loại, thu gom, xử lý không sử dụng các phương tiện bảo vệ cá nhân như găng tay, ủng….Nếu các vật sắc nhọn có dính máu, dịch cơ thể của người bệnh mắc HIV, viêm gan B, C…nguy cơ sẽ gây ra tổn thương cho nhân viên y tế và cho cả cộng đồng. Đây là tai nạn thương tích khá phổ biến trong các cơ sở y tế.
Các chất thải lây nhiễm không sắc nhọn như dây truyền máu, dịch cơ thể, chất bài tiết của người bệnh (đờm, nước bọt, nước tiểu, phân…), bông, băng, gạc, dây truyền máu, ống dẫn lưu…Trong phòng xét nghiệm có các lam kính, ống nghiệm, các đĩa nuôi cấy bằng nhựa…đều là những chất thải lây nhiễm cao. Các bệnh phẩm thừa, túi đựng máu, hồng cầu, huyết tương; các chất thải từ bệnh nhân SARS, cúm A/H5N1, các mô bệnh phẩm của cơ thể, các cơ quan, bộ phận cơ thể người: nhau thai, bào thai.
Các hành vi có nguy cơ mất an toàn, vệ sinh lao động bao gồm thu gom, phân loại, xử lý chất thải lây nhiễm không đúng quy định như không đủ các dụng cụ thu gom đúng tiêu chuẩn, phân loại lẫn vào các chất thải khác, làm rơi vãi khi vận chuyển,.. Không sử dụng các phương tiện bảo vệ cá nhân như kính, găng tay, ủng, mũ; không vệ sinh, tắm rửa sau khu thu gom, vận chuyển rác thải.
Hậu quả của các hành vi có nguy cơ mất an toàn, vệ sinh lao động trong quá trình quản lý chất thải lây nhiễm dẫn đến dễ bị lây nhiễm các bệnh lây qua đường máu (HIV/AIDS, viêm gan B, C…); các bệnh lây qua đường hô hấp (SARS, lao, sởi, Rubella, quai bị…); các bệnh lây qua đường tiêu hóa (tiêu chảy, tả, lỵ, thương hàn…)
Cách xử lý khi bị tổn thương do vật sắc nhọn, máu dịch bắn vào da, niêm mạc gồm xử trí vết thương, đánh giá nguy cơ phơi nhiễm, người gây phơi nhiễm, điều trị dự phòng sau phơi nhiễm, tư vấn cho người bị phơi nhiễm
Đối với xử trí khi bị tổn thương do kim tiêm hay vật sắc nhọn cần rửa ngay vùng da bị tổn thương bằng xà phòng và nước dưới vòi nước chảy. Để máu ở vết thương tự chảy, không nặn bóp vết thương.
Đối với xử trí khi bị bắn máu hoặc dịch cơ thể lên da bị tổn thương, rửa khu vực bị tổn thương ngay bằng xà phòng và nước dưới vòi nước chảy. Không sử dụng thuốc khử khuẩn trên da, không cọ hoặc chà khu vực bị tổn thương.
Xử trí khi bị bắn máu hoặc dịch lên mắt: xả nước nhẹ nhưng thật kỹ dưới dòng nước chảy hoặc nước muối 0,9% vô khuẩn trong ít nhất 15 phút trong lúc mở mắt, lộn nhẹ mi mắt; không dụi mắt.
Xử trí khi bị bắn máu hoặc dịch cơ thể lên miệng hoặc mũi: nhổ khạc ngay máu hoặc dịch cơ thể và xúc miệng bằng nước nhiều lần; hỉ mũi và rửa sạch vùng bị ảnh hưởng bằng nước hoặc nước muối 0,9% vô khuẩn; không sử dụng thuốc khử khuẩn; không đánh răng.
Xử trí khi bị bắn máu hoặc dịch cơ thể lên da nguyên vẹn: rửa khu vực bị vấy máu hoặc dịch cơ thể ngay bằng xà phòng và nước dưới vòi nước chảy, không chà xát khu vực bị vấy máu hoặc dịch.
Khi xảy ra sự cố sau xử trí, cần báo cáo người phụ trách và làm biên bản, biên bản ghi rõ ngày giờ, hoàn cảnh xảy ra tai nạn, có người làm chứng. Khi phơi nhiễm nghề nghiệp xảy ra cần ghi chép đầy đủ trong hồ sơ theo quy định của cơ sở y tế. Biên bản tai nạn rủi ro nghề nghiệp và mẫu giấy chứng nhận bị phơi nhiễm với HIV do tai nạn rủi ro nghề nghiệp, giấy chứng nhận bị nhiễm HIV do tai nạn rủi ro nghề nghiệp ban hành kèm Quyết định số 120/2008/QĐ-TTg ngày 29/8/2008 của Thủ tướng Chính phủ.
Đối với những bệnh nhân là nguồn của máu và dịch phơi nhiễm cần được đánh giá tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B, viêm gan C và HIV: thu thập thông tin từ bệnh án của bệnh nhân (kết quả xét nghiệm, chẩn đoán khi vào viện, tiền sử bệnh tật) hoặc thu thập từ chính bệnh nhân. Trong trường hợp không rõ tình trạng nhiễm vi rút viêm gan B, viêm gan C và HIV, bệnh nhân là nguồn phơi nhiễm cần được thông báo về tai nạn nghề nghiệp và được xét nghiệm huyết thanh học để xác định tình trạng nhiễm vi rút gây bệnh qua đường máu. Nếu bệnh nhân là nguồn phơi nhiễm bị nhiễm bệnh, cần cung cấp dịch vụ tư vấn và điều trị thích hợp cho họ. Bên cạnh đó, cần giữ bí mật thông tin về tình trạng bệnh tật của họ.
Phương Thảo