Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới, Việt Nam là một trong các nước có tình trạng kháng thuốc kháng sinh cao nhất thế giới. Đây là tình trạng đáng báo động, điều này đồng nghĩa với việc nhiều bệnh nhân sẽ không được cứu sống khi vi khuẩn đã kháng tất cả các loại kháng sinh hiện nay. Tại một số Bệnh viện tuyến Trung ương như Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Nhi Trung ương đã phát hiện những siêu vi khuẩn kháng tất cả các loại kháng sinh.

BS Lê Hồng Quân – Trưởng phòng Nghiệp vụ Y – Sở Y tế tỉnh cho biết, để phòng chống tình trạng kháng thuốc kháng sinh cần phải có chiến lược, kế hoạch cụ thể và lâu dài; đầu tư cơ sở trang thiết bị, đào tạo nhân lực, đào tạo kỹ thuật viên vi sinh, đội ngũ y bác sĩ các nội dung liên quan đến tình trạng kháng thuốc. BS Quân nhấn mạnh, từ năm 2011, Tổ chức Y tế thế giới đã đưa ra khẩu hiệu: “Không hành động hôm nay, ngày mai không thuốc chữa” vì vi khuẩn kháng thuốc có thể lây lan từ người này sang người khác, từ quốc gia này sang quốc gia khác, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Từ khi phát hiện ra kháng sinh penicilline đến nay, hàng trăm loại kháng sinh và các thuốc tương tự đã được phát minh và đưa vào sử dụng. Sự ra đời của kháng sinh đã đánh dấu kỷ nguyên phát triển mới của y học về điều trị các bệnh nhiễm khuẩn. Ngoài vai trò trong y học đối với con người, thuốc chống vi khuẩn còn được sử dụng rộng rãi trong chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy sản và trồng trọt để điều trị, phòng chống dịch bệnh trên động vật, cũng như mục đích sản xuất. Kết quả của việc tiếp xúc liên tục với thuốc chống vi khuẩn, tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc của động vật cũng tăng lên.

Một khi những kháng sinh được sử dụng rộng rãi, kéo dài, lạm dụng đã làm cho các vi sinh vật thích nghi với thuốc, nhiều loại vi khuẩn trở thành kháng thuốc, làm cho thuốc kém hiệu quả hoặc không còn hiệu quả. Tình trạng kháng thuốc không chỉ là mối lo ngại của ngành y tế mà là mối quan tâm chung của toàn xã hội đối với sức khỏe cộng đồng.

BS Quân cho biết, nguyên nhân tình trạng kháng thuốc là do sử dụng kháng sinh không phù hợp, sử dụng dưới liều, quá liều hoặc lạm dụng thuốc kháng khuẩn; do người bệnh tự mua kháng sinh điều trị thuốc không phù hợp với loại, chủng vi khuẩn, ký sinh trùng gây bệnh. Nguyên nhân khác là công tác phòng và kiểm soát các bệnh truyền nhiễm không hiệu quả làm tăng sự lan truyền của vi khuẩn kháng thuốc; công tác giám sát kháng thuốc tại các bệnh viện thực hiện chưa đầy đủ, chưa thường xuyên; thiếu cơ sở xét nghiệm để xác định chính xác vi sinh vật kháng thuốc.

Theo báo cáo của Bộ Y tế, ở Việt Nam hầu hết các cơ sở khám chữa bệnh đang phải đối mặt với tốc độ lan rộng các vi khuẩn kháng với nhiều loại kháng sinh. Mức độ và tốc độ kháng thuốc ngày càng gia tăng, đang ở mức báo động. Kháng thuốc làm gia tăng chi phí điều trị, số ngày điều trị kéo dài, ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh, cộng đồng. Trong tương lai, các quốc gia có thể phải đối mặt với khả năng không có thuốc để điều trị hiệu quả các bệnh truyền nhiễm nếu không có các biện pháp can thiệp phù hợp.

Theo kết quả khảo sát của Bộ Y tế đối với việc bán thuốc kháng sinh ở các hiệu thuốc vùng nông thôn và thành thị các tỉnh phía Bắc cho thấy nhận thức về kháng sinh và kháng kháng sinh của người bán thuốc và người dân còn thấp. Trong tổng số 2953 nhà thuốc được điều tra, có 24% nhà thuốc ở thành thị và 29,5% nhà thuốc ở nông thôn có bán đơn thuốc kê kháng sinh. Còn lại, phần lớn kháng sinh được bán không có đơn, ở thành thị là 88%; nông thôn là 91%. Người dân có yêu cầu được bán kháng sinh không có đơn tỷ lệ ở thành thị là 49,7%, ở nông thôn là 28,2%.

Báo cáo Bộ Y tế nhận định, trong chăn nuôi để hạn chế rủi ro nguy cơ bệnh dịch, người chăn nuôi có thói quen dùng nhiều loại kháng sinh, thuốc kháng sinh bao gồm cả các hoạt chất và thuốc thú y ngoài danh mục lưu hành nhằm kích thích tăng trưởng, phòng điều trị bệnh cho vật nuôi. Nếu tình trạng này không kiểm soát tốt, việc sử dụng các loại hoạt chất, thuốc thú y trong chăn nuôi sẽ gây ra những nguy cơ rủi ro cho môi trường và sức khỏe con người như kháng thuốc, tồn dư kháng sinh từ phân, nước tiểu sang cây trồng, qua nguồn nước, qua con người …

Ngày 21/6/2013, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch hành động quốc gia về chống kháng thuốc, mục tiêu là nâng cao nhận thức của cộng đồng và cán bộ y tế về kháng thuốc; tăng cường, hoàn thiện hệ thống giám sát quốc gia về sử dụng kháng sinh; Bảo đảm cung ứng đầy đủ các thuốc có chất lượng đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe người dân; tăng cường sử dụng thuốc an toàn, hợp lý; tăng cường kiểm soát nhiễm khuẩn và tăng cường sử dụng kháng sinh hợp lý, an toàn trong trồng trọt và chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy sản.

Để đạt được những mục tiêu nêu trên, BS Quân chia sẻ, các bệnh viện trong tỉnh luôn thực hiện đúng các hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật về kiểm soát bệnh truyền nhiễm, phác đồ điều trị, giám sát kháng thuốc, sử dụng thuốc. Bệnh viện xây dựng cơ sở dữ liệu về sử dụng kháng sinh và kháng thuốc, tập huấn liên tục chuyên môn kỹ thuật về vi sinh lâm sàng cho cán bộ làm xét nghiệm, củng cố hoàn thiện Hội đồng thuốc, giám sát việc tuân thủ điều trị trong bệnh viện.    

Vừa qua, Bộ Y tế đã thực hiện việc ứng dụng phần mềm công nghệ thông tin kết nối liên thông việc cung ứng thuốc với 23 tiêu chí chuẩn, phần mềm kết nối từ cơ sở bán lẻ thuốc với Sở Y tế, Bộ Y tế. Các tiêu chí giúp theo dõi được việc truy xuất nguồn gốc thuốc, kiểm soát xuất xứ, chất lượng, hạn sử dụng, giá cả thuốc được mua vào, bán ra ở mỗi nhà thuốc trên toàn quốc. Thực hiện tốt điều này cũng giúp cho người dân dễ dàng tiếp cận với các thông tin của thuốc; đặc biệt qua đó hỗ trợ việc theo dõi giám sát việc bán thuốc kháng sinh không theo đơn, hạn chế nguy cơ kháng thuốc. Ứng dụng phần mềm kết nối cung ứng thuốc đã thực hiện tốt tại các tỉnh Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Phú Thọ, Nam Định, đến nay đã có 25 tỉnh, thành phố tham gia hệ thống kết nối các cơ sở cung ứng thuốc. Dự kiến đến năm 2020 sẽ đạt chỉ số 100% bán thuốc kháng sinh phải có đơn tại quầy thuốc, nhà thuốc.