Từ trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện vào tháng 4/1993 tại Trung tâm phòng chống lạm dụng ma túy tỉnh Khánh Hòa (hiện nay là Trung tâm Giáo dục - Lao động Xã hội tỉnh) đến 31/12/2014. Theo báo cáo của Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS tỉnh Khánh Hòa, lũy tích số trường hợp nhiễm HIV phát hiện trên địa bàn tỉnh là 3.232 người, trong đó số nhiễm HIV chuyển sang giai đoạn AIDS là 1.946 người và đã có 1.161 trường hợp tử vong do AIDS. Hiện có 525 bệnh nhân đang được điều trị thuốc kháng vi rút HIV (ARV). Tỷ lệ người nhiễm HIV trong tỉnh chiếm 0,15% dân số (1.794 ca HIV/AIDS so với dân số 1.211.200).
Xét về mặt dịch tể học, tình hình lây nhiễm HIV/AIDS ở Khánh Hòa vẫn còn xu hướng diễn biến phức tạp. Dịch HIV/AIDS xuất hiện ở hầu hết các huyện, thị, thành phố và xã, phường trong tỉnh, kể cả vùng xa, vùng khó khăn và có xu hướng ngày càng lan rộng về địa bàn, giới, nhóm đối tượng. Ngoài các nhóm có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao (nghiện chích ma túy, mua bán dâm, tình dục đồng giới nam...), tỷ lệ nhiễm HIV ở nữ giới, nhóm tuổi thanh niên và người lớn tuổi có xu hướng gia tăng do lây nhiễm qua quan hệ tình dục có xu hướng chiếm ưu thế trong những năm gần đây. Dịch HIV/AIDS vẫn đang là mối hiểm họa của cộng đồng làm ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng con người, trật tự an toàn xã hội và sự phát triển kinh tế của tỉnh.
Thực hiện chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng tại Chỉ thị số 54-CT/TW ngày 30/11/2005 về “Tăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới”, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Khánh Hòa đã tổ chức phổ biến, quán triệt nội dung chỉ thị đến cán bộ chủ chốt toàn tỉnh, đồng thời ban hành nhiều văn bản chỉ đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh. Trên cơ sở đó, các cấp ủy đảng, hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân các cấp cũng đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai thực hiện công tác phòng, chống HIV/AIDS trên từng địa phương. Nhiều hình thức phổ biến, quán triệt, tuyên truyền nội dung Chỉ thị 54-CT/TW và các văn bản của tỉnh được các cấp quan tâm thực hiện thông qua phối hợp tổ chức nhiều hội nghị, hội thảo, tập huấn, nói chuyện chuyên đề, hội thi, sân khấu hòa, diễn đàn, báo đài, trang tin điện tử, sách nhỏ, tờ rơi.. cho cán bộ, đảng viên và người dân từ thành thị đến nông thôn, miền núi, hải đảo, vùng xa, vùng khó khăn.
Trong 10 năm qua, hàng năm tỉnh đều phân bổ ngân sách phục vụ cho việc tuyên truyền, tập huấn, phổ biến chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và nhà nước về công tác phòng, chống HIV/AIDS. Kết quả là đã tạo được sự chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và thay đổi hành vi, nhất là về vai trò, ý thức trách nhiệm của các cấp ủy đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, tôn giáo và quần chúng nhân dân trong công cuộc phòng, chống HIV/AIDS.
Trước tình hình lây nhiễm HIV/AIDS và tính phức tạp của dịch, 10 năm qua Ban Thường vụ Tỉnh ủy, hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân tỉnh, Huyện ủy, hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân các huyện, thị, thành phố, lãnh đạo một số Sở, ngành, đoàn thể trong tỉnh đã ban hành được nhiều văn bản quy phạm pháp luật; các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn công tác phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh, trong từng địa phương, đơn vị. Một số văn bản quan trọng gồm:
- Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Chương trình hành động số 08-CTr-TU ngày 11/01/2007 thực hiện Chỉ thị 54-CT/TW của Ban Bí thư “về tăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới”; Kế hoạch số 29-KH/TU ngày 02/5/2007 thực hiện Chương trình hành động của Ban Thường vụ Tỉnh uỷ về tăng cường lãnh đạo công tác phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới; Quy chế số 06-QC/TU ngày 02/5/2007 về lãnh đạo công tác phối hợp liên ngành trong phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa; Kế hoạch số 31-KH/TU, ngày 27/6/2007 về kiểm tra, giám sát việc thực hiện Chỉ thị 54-CT/TW; Kế hoạch số 36-KH/TU, ngày 14/9/2007 về đổi mới công tác thông tin, giáo dục, truyền thông phòng, chống HIV/AIDS.
- Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành Nghị quyết số 17/2007/NQ-HĐND ngày 14/7/2007 về chương trình phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa giai đọan 2007-2010 và tầm nhìn đến năm 2020.
- Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành Quyết định 63/2007/QĐ-UBND ngày 09/10/2007 ban hành Chương trình phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh giai đọan 2007 - 2010 và tầm nhìn đến năm 2020; Kế hoạch số 1085/KH-UBND ngày 22/2/2008 về việc triển khai hoạt động can thiệp giảm tác hại trong phòng, chống HIV/AIDS năm 2008 trên địa bàn tỉnh; Quyết định số 1834/QĐ-UBND ngày 31/7/2012 ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030; Quyết định số 310/QĐ-UBND ngày 10/02/2014 phê duyệt Kế hoạch triển khai thí điểm chương trình điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone tại thành phố Nha Trang trong hai năm 2014 và 2015; Quyết định số 181/QĐ-UBND ngày 22/01/2015 phê duyệt Kế hoạch mở rộng Chương trình điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa; phê duyệt và cho phép triển khai thực hiện nhiều chương trình kế hoạch, các dự án trong nước và quốc tế về lĩnh vực HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh (dự án: phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam tỉnh Khánh Hòa (WB), DFID/MFA, Quỹ toàn cầu HIV/AIDS, sức khỏe gia đình thế giới (FHI), dự phòng và chăm sóc HIV/AIDS tại Việt Nam tỉnh Khánh Hòa (LIFE GAP)...
- 08 huyện, thị, thành phố đều ban hành Nghị quyết, Quyết định về công tác phòng, chống HIV/AIDS trên địa bàn địa phương đến năm 2010 và định hướng sau năm 2010.
- Ban chỉ đạo phòng, chống AIDS và phòng, chống tệ nạn ma túy, mại dâm tỉnh và các huyện, thị, thành phố trong tỉnh hàng năm đều ban hành nhiều văn bản phê duyệt kế hoạch, kinh phí phòng, chống HIV/AIDS cho địa phương, văn bản hướng dẫn triển khai Tháng cao điểm dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con từ ngày 01/6 đến 30/6 và Tháng chiến dịch truyền thông phòng, chống HIV/AIDS từ ngày 10/11 đến ngày 10/12.
Một số văn bản quan trọng khác liên quan đến công tác củng cố, kiện toàn Ban chỉ đạo phòng, chống AIDS và phòng, chống tệ nạn, mại dâm tỉnh và các ban chỉ đạo cấp huyện nhằm bảo đảm sự chỉ đạo của cấp ủy đảng đối với công tác phòng, chống AIDS và phòng, chống tệ nạn ma túy, mại dâm trong tình hình mới, từ khâu lập kế hoạch hoạt động đến tổ chức triển khai thực hiện, kiểm tra và giám sát đánh giá. Đồng thời, đẩy mạnh công tác tăng cường phối hợp liên ngành trong công tác phòng, chống HIV/AIDS và huy động cộng đồng tham gia. Bổ sung, sửa đổi hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động phối hợp liên ngành trong phòng, chống HIV/AIDS như ban hành các văn bản chỉ đạo cụ thể về cơ chế, cách thức phối hợp cũng như xác định rõ trách nhiệm tập thể và cá nhân tham gia, đặc biệt là sự cam kết đầu tư nguồn lực của chính quyền các cấp.
Với hệ thống các văn bản được hoàn thiện, vì vậy trong thời gian qua đã huy động được khá toàn diện hệ thống chính trị vào cuộc và đó chính là nguyên nhân tạo được sự chuyển đổi về nhận thức và hành động, giúp cho công tác phòng chống HIV/AIDS tỉnh Khánh Hòa đạt được mục tiêu đề ra.
Theo đánh giá của nhóm Tư vấn của Hội đồng Liên minh nghị viện Thế giới (IPU132) vừa qua tại Hà Nội, mặc dù hệ thống chính sách và pháp lý cho chương trình phòng, chống HIV/AIDS của Việt Nam đã được cải thiện rất nhiều; Luật phòng, chống HIV/AIDS đã ra đời và nhiều văn bản quy phạm pháp luật cũng đã được điều chỉnh cho phù hợp với Luật phòng, chống HIV/AIDS. Tuy vậy cần tiếp tục cải thiện hệ thống pháp lý và luật pháp quốc gia để đáp ứng với yêu cầu mới của công cuộc phòng, chống HIV/AIDS. Chuyển dần từ các hình thức mang tính trừng phạt người nghiện ma túy, người bán dâm sang các biện pháp can thiệp giảm tác hại dựa vào cộng đồng phù hợp với tiêu chuẩn và luật pháp quốc tế. Việt Nam cần tiếp tục nỗ lực để mở rộng việc cai nghiện và điều trị toàn diện nghiện ma túy một cách tự nguyện và dựa vào cộng đồng, song song là việc tăng cường truyền thông về luật pháp và giám sát để việc thực thi luật có hiệu quả.
Nghi Anh