Báo cáo của Cục Phòng chống HIV/AIDS – Bộ Y tế đến ngày 30/9/2021, số người nhiễm HIV còn sống trong toàn quốc là 212.769 trường hợp. Công tác điều trị ARV đã giúp giảm gánh nặng bệnh tật, số ca tử vong, kéo dài thời gian sống cho người bệnh.
Bên cạnh điều trị thuốc ARV liên tục, suốt đời nên việc chăm sóc hỗ trợ sức khỏe tâm thần của người nhiễm HIV là một vấn đề cần được quan tâm, điều trị. Các vấn đề hay gặp là trầm cảm, lo âu và lạm dụng các chất gây nghiện.
Theo các chuyên gia HIV/AIDS, trầm cảm là biến chứng thần kinh phổ biến nhất ở bệnh nhân HIV, làm giảm đáng kể chất lượng sống bệnh nhân. Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy tỷ lệ trầm cảm trong đời của người nhiễm HIV được ước tính là 22-45%. Theo khu vực, Nam Mỹ có tỷ lệ trầm cảm trên bệnh nhân HIV/AIDS là 44%, Châu Âu 22%, riêng Trung Quốc tỷ lệ này là 50,8%.
Một lưu ý là khi còn sự kỳ thị, phân biệt đối xử HIV cao, hỗ trợ xã hội kém, tuân thủ điều trị ARV kém, sự tăng nhiễm trùng các bệnh cơ hội, giai đoạn AIDS tiến triển sẽ làm gia tăng các triệu chứng trầm cảm cho người nhiễm HIV.
PGS.TS Phan Thị Thu Hương – Cục trưởng Cục Phòng chống HIV/AIDS đã cùng các cộng sự thực hiện tổng quan các nghiên cứu liên quan thực trạng trầm cảm trên bệnh nhân HIV/AIDS tại Việt Nam giai đoạn 2012-2022 đã đưa ra nhiều phát hiện quan trọng.
Cụ thể có 32 nghiên cứu đã được thực hiện và công bố. Độ tuổi trung bình đối tượng tham gia nghiên cứu là từ 30-45 tuổi, nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn nữ giới, các nghiên cứu triển khai ở hầu hết những tỉnh, thành phố có số ca bệnh cao như TP Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, tỉnh Thái Nguyên, tỉnh Thanh Hóa.
Tỷ lệ trầm cảm bệnh nhân HIV/AIDS được ghi nhận rất cao, trung bình 30%, cao nhất là 69% (năm 2013), thấp nhất là 10,9% (năm 2020). Tỷ lệ trầm cảm biến động qua các năm. Triệu chứng trầm cảm vừa và nặng có xu hương giảm dần, từ 44% năm 2013 giảm còn 1,1% năm 2020. Tuy nhiên các nghiên cứu dùng thang đo không giống nhau như thang đo CES-D hoặc thang đo PHQ-9.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra cụ thể như những bệnh nhân HIV/AIDS bị kỳ thị, phân biệt đối xử có nguy cơ trầm cảm cao hơn 19,6 lần so với những bệnh nhân không bị kỳ thị, phân biệt đối xử. Nghiên cứu năm 2020 cho thấy những bệnh nhân nhiễm HIV ít nhận được sự hỗ trợ từ xã hội bị trầm cảm cao hơn 29,3 lần so với những bệnh nhân nhận được sự hỗ trợ từ cộng đồng, xã hội.
Các nghiên cứu đều đề xuất cần có cơ chế chính sách hỗ trợ bệnh nhân HIV về công việc, hòa nhập cộng đồng để nâng cao sức khỏe tâm thần cho bệnh nhân. Việc điều trị thuốc ARV không tốt cũng sẽ góp phần làm gia tăng tỷ lệ trầm cảm.
Theo các chuyên gia, trầm cảm được chia 3 mức độ nhẹ, vừa và nặng. Để chẩn đoán có mắc bệnh trầm cảm hay không phải có ít nhất một trong hai triệu chứng chung của bệnh trầm cảm cốt lõi đó là trong vòng 2 tuần, hầu như mỗi ngày:
Bệnh có khí sắc trầm nhược hoặc mất hứng thú cộng với ít nhất 4 trong các triệu chứng:
- Giảm hoặc lên cân, giảm hoặc tăng cảm giác ngon miệng.
- Mất ngủ hoặc ngủ triền miên.
- Kích động hoặc trở nên chậm chạp.
- Mệt mỏi hoặc mất sức.
- Cảm giác vô dụng, vô giá trị hoặc mặc cảm tội lỗi.
- Giảm khả năng tập trung, do dự.
- Hay nghĩ đến cái chết, có ý tưởng, hành vi tự sát.
Ở trẻ em, thanh thiếu niên có các triệu chứng tự đánh giá thấp bản thân; có những hành vi gây hấn, kích động; rối loạn giấc ngủ; có các khó chịu, than phiền về cơ thể; mất năng lượng; chán ăn hoặc học tập sa sút; phát bệnh, lãnh đạm.
Các bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ dựa vào biểu hiện lâm sàng, thực hiện một số xét nghiệm, trắc nghiệm tâm lý, trò chuyện lâm sàng để chẩn đoán trầm cảm. Điều trị trầm cảm bằng thuốc chống trầm cảm dành cho những bệnh nhân bị trầm cảm trung bình hoặc bệnh nhân nặng. Trầm cảm nhẹ có thể được điều trị bằng liệu pháp tâm lý.
Điều trị tâm lý được xem là liệu pháp chữa trị trầm cảm hiệu quả hiện nay. Nếu được chuyên gia điều trị tốt bệnh nhân sẽ dần hồi phục, thoát khỏi sự phiền nhiễu của trầm cảm, là một hành trình giúp bệnh nhân hiểu thêm bản thân, gia tăng sự tự tin và thích nghi với cuộc sống.
Các liệu pháp tâm lý phổ biến hiện nay là nhận thức và trị liệu hành vi, trị liệu nghệ thuật và trị liệu gia đình.
Người bệnh trầm cảm cần có chế độ ăn uống hợp lý, chọn các thực phẩm giàu omega 3, khoáng chất, vitamin và chất chống oxy hóa. Bệnh nhân cần hạn chế sử dụng thuốc lá, rượu bia và chất kích thích, tập thể dục đều đặn, tránh thức đêm, không lệ thuộc quá nhiều vào các thiết bị điện tử, mạng Internet, các ứng dụng trên mạng xã hội, phát triển các mối quan hệ xã hội lành mạnh./.
Anh Huy