Theo các chuyên gia dinh dưỡng, trong nhiệm vụ cải tiến bữa ăn và phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em, công tác giáo dục dinh dưỡng có vai trò quan trọng.
Để công tác giáo dục dinh dưỡng có hiệu quả, người thực hiện phải nghiên cứu phân tích kỹ tập quán nuôi dưỡng trẻ. Mỗi dân tộc có tập quán ăn uống riêng và nuôi dưỡng trẻ nhỏ không giống nhau. Tập quán luôn được hình thành và cải tiến, các tập quán lạc hậu sẽ bị đào thải. Đối với các dân tộc miền núi, trong đó có các dân tộc Tây Nguyên, khi điều kiện sống còn hạn chế, trình độ văn hóa chưa cao, tập quán ăn uống là vấn đề cần được cải thiện.
Vừa qua nhóm tác giả nghiên cứu Trần Thúy Nga cùng cộng sự Viện Dinh dưỡng và Bộ Y tế tiến hành báo cáo đề tài nghiên cứu “Tập quán Nuôi con bằng sữa mẹ và cho con ăn bổ sung của các bà mẹ người dân tộc Êđê, M’nông tại Tây Nguyên từ năm 1986 đến năm 2015”. Tác giả nghiên cứu cho biết đối tượng nghiên cứu, trong số 2.028 bà mẹ các dân tộc khác nhau đưa con từ 0 đến 60 tháng tuổi đến uống vitamin A liều cao (trẻ từ 0 – 6 tháng được nuôi bằng sữa mẹ, bà mẹ uống bổ sung vitamin A) trong chương trình vào tháng 6/1985 và tháng 6/2015; chọn chủ đích các bà mẹ thuộc hai dân tộc Êđê và M’nông.
Đối với nội dung phỏng vấn, về sữa mẹ là thời điểm bắt đầu cho bú, thái độ xử lý khi vú chưa có sữa, thời gian cai sữa và tình hình lao động của các bà mẹ sau đẻ. Về thức ăn bổ sung, tác giả nghiên cứu thời điểm bắt đầu cho ăn bổ sung, các dạng thức ăn quen thuộc. Qua tần suất xuất hiện loại thức ăn sơ bộ đánh giá chất lượng bữa ăn. Trường hợp bà mẹ quên, trả lời không dứt khoát, không đưa vào phân tích.
BS Thúy Nga phân tích, Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ em mới sinh cần được nuôi bằng sữa mẹ ngay sau khi sinh và nuôi bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu. Kết quả nghiên cứu tập quán nuôi con nhỏ của 2 nhóm dân tộc người Êđê và M’nông ở vùng Tây Nguyên năm 1985 và lặp lại chính địa phương đó năm 2015, sau 30 năm; cho thấy phụ nữ dân tộc Êđê và M’nông có ý thức tốt về thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và tình hình nuôi con bằng sữa mẹ được cải thiện với xu hướng tốt. Năm 2015, tỉ lệ thiếu sữa và mất sữa của các bà mẹ dân tộc Êđê và M’nông cao hơn so với năm 1985; tuy nhiên sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).
Trong nghiên cứu tình trạng thiếu sữa năm 2015 của bà mẹ dân tộc Êđê là 16,6%; M’nông là 15%. Số liệu báo cáo của Viện Dinh dưỡng năm 2010, tình trạng thiếu sữa của bà mẹ vùng ven biển Trung bộ là 29%; tại Quận 11 TP Hồ Chí Minh là 31,6%.
Tác giả nghiên cứu cho biết, qua nghiên cứu tập quán nuôi con, ở Tây Nguyên có mặt tốt cần phát huy là 100% bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ, khi thiếu sữa mẹ cho trẻ bú chực, khi không cho con bú chực thì họ mới cho con ăn sữa hộp, đây là yếu tố thành công của hoạt động giáo dục dinh dưỡng trong những năm qua. Trước đây, người phụ nữ Tây Nguyên cho con bú khi vú căng; họ chờ sữa về mới cho con bú. Ngày nay, họ biết cho con bú để kích thích sữa về, họ gọi là “gọi sữa về”.
Kết quả nghiên cứu cho thấy tỉ lệ bà mẹ cho con bú ngay trong 6 giờ đầu sau sinh trước đây là 23,2% với bà mẹ Êđê; 16,3% với bà mẹ M’nông; năm 2015 đã tăng lên thành 73,2% và 80,2% (hơn 4 lần). Không có bà mẹ nào cho con bú sau 3 ngày sinh con vì nghe theo thầy cúng như trước đây. Trước đây các bà mẹ chờ đến khi có sữa (vú căng) mới cho bú nên có thể không kích thích hệ thần kinh và co bóp tử cung để sớm có sữa nhưng nay các bà mẹ đã biết cho con bú ngay để tận dụng sữa non và kích thích tiết sữa.
Kết quả nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn, năm 1985 ở cả 2 nhóm bà mẹ Êđê và M’nông đều thấy, chỉ đến 4 tháng tuổi là 5,7% và 8,3%; năm 2015 tỉ lệ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn đến 4 tháng tuổi là 58,6%; đối với bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu, nhóm bà mẹ Êđê là 19,2%; bà mẹ M’nông là 22,2%. Ở điều tra quốc gia, năm 2006, tỉ lệ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu là 16,9% (thành thị 7,7%, nông thôn 19,5%); năm 2014 tăng lên với tỉ lệ là 24,3%.
Tác giả nghiên cứu báo cáo trước đây các bà mẹ chưa biết chế biến bột cho con, thức ăn bổ sung cho trẻ còn nghèo nàn và đơn điệu. Năm 2015, thực hành nuôi dưỡng, bà mẹ biết cho con ăn đúng thời điểm ăn bổ sung và cho đủ 4 nhóm thức ăn như chương trình phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em hướng dẫn. Tác giả lưu ý, thực hành nuôi con bằng sữa mẹ không đúng, cho trẻ ăn bổ sung sớm có thể dẫn đến hậu quả làm tăng tỉ lệ suy dinh dưỡng cấp ở trẻ em sau 5 – 6 tháng tuổi và tỉ lệ này cao nhất vào 13 – 17 tháng tuổi. Cho trẻ ăn bổ sung sớm liên quan tới chậm phát triển trong năm đầu của trẻ. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ để góp phần giảm tỉ lệ suy dinh dưỡng trẻ em.
Tác giả nghiên cứu khuyến nghị cần tiếp tục có các biện pháp khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ tích cực hơn nữa để cải thiện thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung hợp lý cho trẻ nhỏ ở cộng đồng, đặc biệt ở các dân tộc miền núi.
Trần Mai