Nói dối là biểu hiện thường gặp ở trẻ, nhất là trẻ từ 5 đến 10 tuổi. Tuy nhiên, trước khi khẳng định rằng trẻ nói dối, nhà tâm lý cần lưu ý vài điểm sau:

Trước tiên phải biết rằng người lớn và trẻ nhỏ nhìn sự thật theo cách khác nhau. Trong cách nhìn của trẻ, trẻ thấy mình đã thu dọn phòng gọn gàng theo yêu cầu của cha mẹ, nhưng theo cách nhìn của mình, cha mẹ lại nghĩ là trẻ không cố gắng, không vâng lời. Hoặc trẻ có thể nghĩ cô giáo hay phạt trẻ vì cô ghét trẻ hơn những trẻ khác; điều đó không hẳn là sự thật nhưng đối với trẻ đó là sự thật. Như vậy, điều quan trọng là hiểu đúng những gì trẻ cảm thấy và tin rằng mình cảm thấy. Khi trẻ nói “con đã dọn dẹp phòng của con” hoặc “cô giáo cố tình phạt con”, trẻ không nói dối mà chỉ thuật lại sự thật theo cách của trẻ.

Phải tìm hiểu phong cách giáo dục của cha mẹ. Khi cha mẹ quá lo lắng, bảo bọc, hoặc trái lại quá hạn chế và trấn áp, trẻ có thể có khuynh hướng nói dối để được tự do hơn và để cha mẹ không lo lắng. Khi trẻ lớn, khuynh hướng che giấu sự thật này càng trở nên nguy hiểm, ví dụ trẻ nói đã về nhà sau khi tan học theo yêu cầu của cha mẹ, nhưng thực tế lại đi chơi với bạn và không ai biết trẻ ở đâu. Vậy nhà tâm lý phải làm việc với trẻ và gia đình để thiết lập mối quan hệ tin tưởng giữa bố mẹ - con cái, để trẻ có không gian tâm lý riêng, được tự do hơn nhưng không có nghĩa là lạm dụng sự tự do đó.

Phải nhớ rằng ở trẻ còn nhỏ, thực tế và tưởng tượng không phải luôn luôn phân biệt rõ ràng. Đối với trẻ, điều kỳ diệu có thể xảy ra: nếu trẻ suy nghĩ và mong ước mãnh liệt một điều gì đó, có thể điều đó sẽ trở thành sự thật. Vậy khi trẻ nói “con được nhiều điểm tốt ở trường”, trẻ đang rất mong điều đó thành hiện thực; người lớn phải lắng nghe và hiểu thay vì nghĩ đó là một sự cố tình nói dối. Tương tự, khi trẻ che giấu một lỗi lầm hoặc đổ lỗi cho anh/chị/em, có nghĩa là trẻ ước gì mình đã không làm việc đó, không phạm lỗi lầm đó. Sẽ đáng lo ngại nếu sự lẫn lộn giữa sự thật và tưởng tượng kéo dài sau 6 hoặc 7 tuổi.

Ở trẻ nhỏ (khoảng 4-5 tuổi), việc thử nói dối cho phép trẻ đảm bảo tính sâu kín tâm hồn. Ở tuổi này, trẻ tin chắc rằng cha mẹ và người lớn có thể đọc và đoán được những suy nghĩ của trẻ. Khi trẻ nhận thức là những gì trong đầu trẻ thuộc về trẻ, nó không “trong suốt” và có thể giữ bí mật hoặc nói khác đi, trẻ sẽ kiểm tra giới hạn của khả năng che giấu này hoặc bóp méo sự việc nếu người khác không phát hiện. Nếu ta chỉ cho trẻ những bất lợi của việc này (ví dụ làm mất niềm tin nơi người lớn, như trong chuyện chú bé kêu cứu có “chó sói”), đặt ra những giới hạn, hành vi này sẽ biến mất khá nhanh.

Một trẻ kể chuyện (đặt chuyện theo trí tưởng tượng) có thể chỉ là một trẻ có trí tưởng tượng phong phú và trẻ sử dụng trí tưởng tượng đó để tự giải thoát mình khỏi thực tế không hợp ý mình, thực tế mà ở đó trẻ ấm ức, bị gò bó và thất vọng. Từ trong thâm tâm, trẻ ý thức những điều trẻ kể là không thật nhưng trẻ vẫn tiếp tục sự lừa dối với hy vọng là sẽ dàn xếp được sự việc. Trong thực hành lâm sàng, nhiều trẻ kể các câu chuyện tưởng tượng để giải thoát áp lực học tập nặng nề hoặc không khí mệt mỏi trong gia đình. Trẻ bịa ra những cuộc phiêu lưu để làm cho cuộc sống thú vị hơn, hoặc tưởng tượng một “tiểu thuyết gia đình” (thực tế con không phải là con gái của cha mẹ con, con là con gái của những ngôi sao điện ảnh, họ phải làm việc và không có thời gian để chăm sóc con, vì thế con phải ở đây, nhưng một ngày nào đó con sẽ trở về sống với họ …). Trong trường hợp này, thay vì cho rằng trẻ “nói dối”, nhà tâm lý nên hiểu rằng trẻ đang thể hiện một nỗi đau khổ hoặc một nhu cầu tình cảm, nhu cầu về sự thừa nhận. Ngoài ra, cần tìm hiểu để xác định trẻ thường bịa chuyện với đối tượng nào: với bạn bè để tô điểm cho tình huống gia đình (“ba tớ là bác sỹ” mà thực tế ba trẻ là một người khuyết tật và ở nhà), với cha mẹ để gây sự chú ý hay với thầy cô giáo để được thầy cô quan tâm. Khi những hành vi bịa chuyện tiếp diễn đến một lứa tuổi nào đó (tuổi vị thành niên), chuyển thành bịa chuyện hoang đường, lúc đó phải đánh giá bản chất tâm lý của rối loạn này và xem xét tổng quát sự phát triển của trẻ, các yếu tố gia đình, môi trường cũng như các sự kiện quan trọng có thể ảnh hưởng đến trẻ. Khi trở thành hoang tưởng và trẻ mất hẳn ý thức về thực tế, đây có thể là một dấu hiệu sớm của loạn thần.

Sau cùng, nhà tâm lý hãy nhắc phụ huynh đừng quá lo lắng về sự nói dối của trẻ; chính người lớn đôi khi cũng nói dối để tránh một ai đó, bớt đi một sự khó chịu, che giấu một lỗi lầm … Người lớn thường có xu hướng phạt trẻ vì những điều mà chính người lớn vẫn thường làm. Một trẻ ý thức là ba mẹ trẻ nói dối người xung quanh và thường xuyên nói dối trẻ (đôi khi nói dối những vấn đề trầm trọng như cái chết hoặc sự ly dị) thì trẻ một lúc nào đó cũng có thể bắt chước hành vi đó. Để được trẻ tin cậy, người lớn cần làm gương cho trẻ.

Đức Bảo