Theo Ths.BS. Huỳnh Hồng Quang – Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn, các quốc gia trong khu vực tiểu vùng sông Mê Kông đang thúc đẩy tiến trình chia sẻ mục tiêu tiến tới loại trừ sốt rét vào năm 2030.
Giai đoạn 2012-2014, số ca mắc sốt rét được báo cáo của Việt Nam đã giảm được 75%; số trường hợp tử vong giảm 93%. Tuy nhiên các chuyên gia sốt rét lo ngại, trong năm 2018 tổng số trường hợp mắc sốt rét của các quốc gia trong khu vực tiểu vùng sông Mê Kông tăng lên hơn 30% so với năm 2017. Các nơi gia tăng là một số tỉnh của Campuchia, Việt Nam; trường hợp mắc sốt rét đa phần là do P.vivax. Nguyên nhân được cho là do hết thuốc sốt rét, chậm điều trị ca bệnh, lượng màn tẩm hóa chất không bao phủ về sử dụng và tăng số lượng người dân di biến động đến các vùng có sự lan truyền sốt rét mạnh. Hầu hết các ca bệnh sốt rét được báo cáo từ vùng sâu, vùng xa, rừng núi, nơi khó tiếp cận phòng chống sốt rét.
TS. Quang phân tích, thể ngủ của ký sinh trùng sốt rét P.vivax là những giai đoạn ký sinh trùng không hoạt động ở gan gây ra các đợt tái phát sau đó nhiều năm; bệnh lặp đi lặp lại gây ra bệnh thiếu máu mãn tính, có thể làm người bệnh suy nhược, đặc biệt là trẻ em. Sốt rét do P.vivax cùng tồn tại, việc áp dụng các biện pháp can thiệp, kiểm soát sốt rét thường có tác dụng tốt hơn đối với P.falciparum còn P.vivax can thiệp ít có hiệu quả hơn. Sử dụng thuốc primaquin phosphate (PQ) là loại thuốc có hoạt tính chống lại thể ngủ của loài P.vivax; nó rất quan trọng để ngăn ngừa tái phát, góp phần làm giảm gánh nặng toàn cầu của sốt rét so P.vivax. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo tổng liều điều trị 3,5-7mg/kg PQ chia cho 14 ngày điều trị sốt rét do P.vivax đối với những người thiếu men G6PD; tuy nhiên việc kiểm soát tuân thủ điều trị của người bệnh trong 14 ngày là khó khăn, vì vậy khó loại trừ và điều trị tiệt căn.
TS Huỳnh Hồng Quang cũng lưu ý, việc sử dụng PQ liệu trình 14 ngày có hiệu dụng để diệt thể ngủ, diệt thể ẩn, ngăn ngừa tái phát xa, đồng thời diệt cả giao bào chống lây lan trong cộng đồng.
Tại Việt Nam, Primaquine vẫn là phương pháp điều trị duy nhất để điều trị tiệt căn P.vivax. Hiện nay một số kết quả nghiên cứu mở ra sử dụng thuốc thay thế PQ đó là Tafenoquine (TQ). Một số nghiên cứu đa trung tâm đăng trên Tạp chí The Lancet cho kết quả, sử dụng liều duy nhất 300mg TQ làm giảm nguy cơ tái xuất hiện ký sinh trùng trong vòng 6 tháng sau điều trị đến 10% so với 60% trên nhóm chỉ dùng đơn thuốc chloroquin.
Chúng ta biết rằng, với những kết quả đạt được trong công tác phòng chống sốt rét, Tổ chức Y tế Thế Giới khuyến cáo Việt Nam cần chuyển sang chiến lược loại trừ sốt rét. Việt Nam đã xây dựng chiến lược đến năm 2025 sẽ loại trừ được sốt rét do nhiễm ký sinh trùng Plasmodium falciparum, định hướng đến năm 2030 toàn bộ sốt rét do nhiễm các loại ký sinh trùng khác đều được loại trừ.
Hồng Sơn