Tại hội nghị Tăng huyết áp toàn quốc lần thứ 3 được tổ chức tại thành phố Nha Trang tháng 5/2018, tác giả Nguyễn Thắng Bộ môn Dược lý-Dược Lâm Sàng, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ có báo cáo “Tổng quan về tuân thủ sử dụng thuốc ở bệnh nhân tăng huyết áp”. Bài tổng quan dựa trên 25 nghiên cứu thực hiện tại 15 quốc gia, với 12603 bệnh nhân tăng huyết áp năm 2016; cho thấy tỷ lệ người bệnh không tuân thủ điều trị tăng huyết áp là 45,2%. Tuân thủ sử dụng thuốc thường được hiểu là việc sử dụng thuốc không đủ liều lượng và đúng với hướng dẫn của người điều trị. Tuân thủ điều trị có thể có những mức độ khác nhau và có thể dẫn kết hậu quả tương ứng khác nhau. Nhìn chung, không tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp không những dẫn đến nhiều hậu quả tiêu cực cho bệnh nhân mà còn cho xã hội.
Có thể thấy tuân thủ điều trị kém không chỉ ảnh hưởng đến bệnh nhân mà cả cho xã hội. Tuân thủ điều trị hiện đang và sẽ là khía cạnh rất quan trọng cần được người điều trị, các nhà nghiên cứu và cả những người quản lý y tế quan tâm nhiều hơn nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị tốt nhất có thể cho người bệnh. Tuân thủ điều trị là một phạm trù phức tạp và Tổ chức Y tế Thế giới (The World Health Organization, WHO) đã phân loại 5 nhóm yếu tố có thể ảnh hưởng và gây trở ngại cho việc tuân thủ của bệnh nhân bao gồm: (1) các yếu tố liên quan đến đặc điểm bệnh nhân, (2) các yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh lý của bệnh nhân, (3) các yếu tố liên quan đến điều trị, (4) các yếu tố liên quan đến hệ thống chăm sóc sức khỏe, và (5) các yếu tố kinh tế xã hội.
Tư vấn cho bệnh nhân về cách nhận biết và khắc phục các tác dụng phụ có thể gặp của các thuốc điều trị tăng huyết áp được chỉ định. Tránh thay đổi thường xuyên phác đồ điều trị khi không cần thiết. Nhân viên y tế cần nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng mối quan hệ tốt với bệnh nhân cũng như luôn tự trao dồi và học hỏi các kỹ năng giao tiếp; tạo được niềm tin cho bệnh nhân; học cách lắng nghe, thể hiện sự đồng cảm, khen ngợi để đạt được các mục tiêu điều trị tốt nhất có thể cho bệnh nhân; cần chú ý và tìm hiều về thực trạng tuân thủ và sàng lọc các bệnh nhân tuân thủ kém để có biện pháp can thiệp kịp thời; cần nắm được và tư vấn cho bệnh nhân hiểu về các thuốc được bảo hiểm y tế chi trả và giải thích rõ cách chi trả cho bệnh nhân; cần cân nhắc vấn đề chi phí điều trị. Cung cấp phác đồ điều trị thích hợp cho bệnh nhân dựa trên đặc điểm bảo hiểm và thu nhập của bệnh nhân; nếu có thể, tận dụng sự hỗ trợ của công ty dược để triển khai các chương trình hỗ trợ tuân thủ điều trị cho bệnh nhân.
Tác giả Nguyễn Thắng cho rằng nhân viên y tế cần nhận thức được mức độ nghiêm trọng và chú ý cảnh giác dấu hiệu của không tuân thủ điều trị như việc bệnh nhân không tái khám theo hướng dẫn và không/ ít đáp ứng với các thuốc điều trị tăng huyết áp. Có thể nhận biết từ thói quen sinh hoạt hàng ngày của bệnh nhân như ăn nhiều muối hoặc sử dụng nhiều rượu cũng có thể làm giảm hiệu quả điều trị của các thuốc hạ áp.
Đối với giáo dục bệnh nhân về bệnh tăng huyết và biện pháp điều trị hiện tại: Tạo điều kiện để bệnh nhân có thể tham gia vào việc đưa ra quyết định trong lựa chọn thuốc và thay đổi lối sống; Khuyến khích sự hỗ trợ từ gia đình bệnh nhân. Duy trì liên lạc với bệnh nhân: Khuyến khích bệnh nhân tái khám và gọi điện hoặc và trao đổi qua mạng với các nhân viên y tế cùng chăm sóc bệnh nhân; Dược sĩ cần tham gia kiểm soát đáp ứng và tuân thủ với điều trị; Báo cho bệnh nhân biết kết quả đo huyết áp để bệnh nhân hiểu tình trạng bệnh tật của mình đặc biệt ở bệnh nhân chưa kiểm soát được huyết áp; Hỏi kỹ bệnh nhân về vấn đề tuân thủ trong thái độ không phải phán xét; Thừa nhận thuốc điều trị có thể gây tốn kém và các tác dụng phụ không mong muốn; Liên lạc với bệnh nhân khi họ tái khám không đúng hẹn.
Về đảm bảo phác đồ điều trị ít tốn kém và đơn giản: Thực hiện chẩn đoán cần thiết để loại trừ các nguyên nhân thứ phát; Xét nghiệm đánh giá tình trạng sức khỏe của bệnh nhân mỗi năm nếu không có chỉ định đánh giá thường xuyên hơn; Hỏi bệnh nhân các ghi nhận về theo dõi huyết áp thường ngày của họ; Sử dụng thuốc với số lần/ngày ít nhất có thể; dùng dạng viên kết hợp nhiều hoạt chất khi có thể, tuy nhiên cần chú ý đến liều và tác dụng phụ của các thuốc thành phần; Điều chỉnh thuốc theo thói quen hàng ngày của bệnh nhân; Sử dụng thuốc generic; Có sự hỗ trợ của dược sĩ về các thuốc thay thế với chi phí thấp nhưng vẫn hiệu quả; Sử dụng hộp chia thuốc, các nhắc nhớ điện tử (như ứng dụng tin nhắn/ ứng dụng trên điện thoại).
Tác giả nghiên cứu cũng khuyến cáo: nên bắt đầu với liều thấp, mục tiêu điều chỉnh huyết áp mỗi bước nên từ 5-10 mmHg; Điều chỉnh liều từ từ, đặc biệt với chẹn thụ thể beta giao cảm; Ngưng các điều trị không có hiệu quả và thay đổi thuốc khác, đặc biệt ở bệnh nhân đã được điều trị kết hợp nhiều thuốc; Dự đoán trước các tác dụng phụ; Cần điều chỉnh thuốc để giảm nhẹ các tác dụng phụ không thể tự khỏi; Từng bước kết hợp thêm thuốc có hiệu quả và bệnh nhân có thể dung nạp ở liều phù hợp để đạt được mục tiêu điều trị; Cần có người quản lý, dược sĩ, hoặc điều dưỡng để giải quyết các trở ngại có thể gặp cho việc sử dụng thuốc lâu dài của bệnh nhân.
Anh Huy