Vừa qua, tại Hà Nội, Bộ Y tế đã tổ chức Hội nghị biểu dương cô đỡ thôn bản tiêu biểu năm 2018. Có 66 cô đỡ thôn bản tiêu biểu đại diện cho gần 3000 cô đỡ thôn bản toàn quốc về tham dự hội nghị. Hội nghị ghi nhận, vinh danh những đóng góp hiệu quả của các cô đỡ thôn bản trong chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em ở những vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, hải đảo.
Theo báo cáo của Bộ Y tế, những năm qua Việt Nam được thế giới đánh giá là nước thực hiện tốt các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ, trong đó có mục tiêu chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em. Tỷ số tử vong mẹ tại Việt Nam đã giảm mạnh từ mức 233/100.000 trẻ đẻ sống năm 1990 xuống còn 69/100.000 trẻ đẻ sống năm 2009 và chỉ còn 58/100.000 trẻ đẻ sống vào năm 2015 (số báo cáo của Tổng cục Thống kê). Tỷ suất tử vong trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 58 phần nghìn năm 1990 xuống còn 21,8 phần nghìn năm 2016; Tỷ suất tử vong trẻ dưới 1 tuổi giảm từ 44,4 phần nghìn xuống còn 14,5 phần nghìn năm 2016.
Bộ Y tế lưu ý, Việt Nam vẫn gặp những thách thức, khó khăn đó là sự khác biệt đáng kể về tình trạng sức khỏe, tử vong mẹ, tử vong trẻ em giữa các vùng miền, các nhóm dân tộc; đặc biệt là tử vong mẹ, tử vong trẻ em ở khu vực miền núi vẫn còn cao hơn từ 3 – 4 lần so với khu vực đồng bằng và thành thị. Một giải pháp giải quyết những khó khăn đó, Bộ Y tế có chủ trương đào tạo các cô đỡ thôn bản người dân tộc thiểu số cho các vùng khó khăn. Cô đỡ thôn bản được đào tạo y tế cung cấp dịch vụ làm mẹ an toàn cho phụ nữ mang thai; do có cùng văn hóa, phong tục tập quán nên cô đỡ thôn bản dễ dàng tiếp cận, sử dụng ngôn ngữ để tuyên truyền, vận động cung cấp dịch vụ làm mẹ an toàn ngay tại thôn bản. Đây là một giải pháp tạm thời nhưng hiệu quả, giúp cho phụ nữ người dân tộc thiểu số chưa được tiếp cận dịch vụ khám thai, đỡ đẻ an toàn và chăm sóc sau sinh. Hiện nay có gần 3000 cô đỡ thôn bản đang hoạt động trong tổng số 8.165 thôn bản khó khăn.
Các cô đỡ thôn bản vận động, tuyên truyền để các hộ gia đình xóa bỏ tập tục lạc hậu trong sinh đẻ; tham gia quản lý thai nghén, chăm sóc bà mẹ khi mang thai và sinh con, vận động phụ nữ có thai đi khám và sinh con tại cơ sở y tế, trường hợp sản phụ không thể sinh tại Trạm y tế hay đẻ rơi tại nhà do quá xa Trạm y tế, các cô đỡ thôn bản sẽ tiến hành đỡ đẻ tại nhà theo đúng kỹ thuật, an toàn, phát hiện tai biến, tiến hành các kỹ năng cứu sống cơ bản và chuyển tuyến kịp thời, chăm sóc sau đẻ cho cả mẹ và con. Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em, Bộ Y tế qua theo dõi, giám sát có nhận xét các cô đỡ thôn bản đã đáp ứng tốt các nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em, có vai trò cầu nối giữa cộng đồng và cơ sở y tế; có sự đồng tình của già làng, trưởng bản và các cấp chính quyền địa phương. Hoạt động của cô đỡ thôn bản đã góp phần nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi chăm sóc sức khỏe của người dân, nhất là phụ nữ có thai chủ động chăm sóc sức khỏe bản thân, tiêm phòng uốn ván, uống viên sắt tại cơ sở y tế. Bộ Y tế lưu ý đây là giải pháp tạm thời nhưng trong thời gian đến vẫn tiếp tục duy trì mô hình cô đỡ thôn bản dựa trên thực tế từng địa phương.
Theo Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em, Bộ Y tế, công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản (SKSS) từ năm 2010 – 2015 đã được triển khai mở rộng, chương trình đã tập trung vào nhiều nội dung chăm sóc, chất lượng chăm sóc, qua đó góp phần vào việc thực hiện thành công các Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ của Quốc gia cũng như các mục tiêu của chiến lược Dân số/SKSS Việt Nam.
Theo báo cáo của các cơ quan Liên Hiệp quốc như Tổ chức Y tế thế giới (WHO); UNICEF, Quỹ Dân số Liên Hiệp quốc, Ngân hàng Thế giới, Tạp chí Lacet, từ năm 2013, tử vong mẹ ở Việt Nam đã giảm còn khoảng 56,6/100.000 trẻ đẻ sống, đạt chỉ tiêu Thiên niên kỷ số 5 đặt ra là 58,3/100.000 trẻ đẻ sống. Những chỉ tiêu cơ bản phản ánh chất lượng chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em như tỷ lệ phụ nữ được quản lý thai, tỷ lệ phụ nữ đẻ được khám thai > 3 lần trong 3 thời kỳ, tỷ lệ bà mẹ sinh đẻ có cán bộ y tế hỗ trợ, tỷ lệ bà mẹ và trẻ sơ sinh được chăm sóc tại nhà sau sinh.
Tác giả Trần Đăng Khoa cùng cộng sự Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em, Bộ Y tế đã thu thập số liệu công tác chăm sóc SKSS tại Trung tâm chăm sóc SKSS tỉnh của 63 tỉnh, thành phố trong giai đoạn 2010 – 2015; báo cáo thực trạng công tác chăm sóc SKSS trong toàn quốc. Tìm hiểu những khó khăn, tồn tại và các giải pháp thực hiện chăm sóc SKSS tại các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Yên Bái, Gia Lai, KonTum, Ninh Thuận, Tây Ninh.
Tác giả chia sẻ, khu vực miền núi phía Bắc, tỷ lệ khám thai 3 lần trong 3 kỳ thai nghén thấp hơn so với tỷ lệ chung toàn quốc; 80% so với 90%. Có lẽ nguyên nhân do việc khó khăn trong đi lại, điều kiện kinh tế xã hội khó khăn hơn. Đối với công tác tiêm phòng uốn ván, giai đoạn 2010 – 2015, thông qua công tác tiêm chủng mở rộng, cung cấp đủ vacxin, công tác truyền thông, vận động, người phụ nữ nhận thức được tầm quan trọng của việc tiêm phòng đủ các mũi vacxin uốn ván, nên kết quả tốt với tỷ lệ toàn quốc là 95,9%; ổn định qua các năm. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy có khoảng 29.000 bà mẹ đẻ không được nhân viên y tế đỡ, tập trung khu vực miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và một số huyện miền núi miền Trung, Bắc Trung Bộ. Tỷ lệ bà mẹ/trẻ sơ sinh được chăm sóc sau sinh đạt 93%. Năm 2015, tỷ lệ chăm sóc trong tuần đầu tăng nhẹ so với giai đoạn 2010 – 2015.
Tác giả có kết luận, các chỉ số lĩnh vực chăm sóc SKSS Việt Nam giai đoạn 2010 – 2015 đã đạt được khá cao, thành tựu quan trọng của ngành Y tế; góp phần trực tiếp việc giảm tỷ lệ tử vong mẹ, giảm tử vong trẻ em; được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Tuy nhiên vẫn chú ý những vùng trung du, miền núi là những vùng có các chỉ số về chăm sóc SKSS thấp nhất so với các vùng khác. Tác giả khuyến nghị cần quan tâm đẩy mạnh hơn công tác truyền thông, vận động phụ nữ để có thực hành đúng như đi khám thai đầy đủ, đẻ tại cơ sở y tế hoặc cán bộ y tế được đào tạo đỡ đẻ tốt.
Huy Hoàng