Nhân viên y tế bao gồm cả sinh viên y là những người thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với bệnh nhân trong quá trình chăm sóc. Môi trường làm việc đó có nguy cơ phơi nhiễm với máu, dịch tiết của bệnh nhân, họ có nguy cơ cao mắc các bệnh lây truyền theo đường máu.
Kết quả các nghiên cứu cho thấy nguy cơ trung bình của nhân viên y tế sau mỗi tuần phơi nhiễm với máu hoặc dịch của người bệnh qua da bị lây nhiễm HIV là 0,3%; đối với viêm gan siêu vi B từ 6% - 30%; đối với viêm gan siêu vi C từ 1,8% - 10%. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, hàng năm trong số 35 triệu nhân viên y tế toàn thế giới có 3 triệu người bị phơi nhiễm qua da, hơn 90% xảy ra ở các nước nghèo; trong đó có 2,5% với HIV; 40% với viêm gan B và viêm gan C. Hậu quả của phơi nhiễm đã gây ra hàng năm ước tính khoảng 66.000 ca nhiễm viêm gan B nghề nghiệp; 16.000 ca nhiễm viêm gan C nghề nghiệp cho cán bộ y tế. Đặc biệt, những nhiễm trùng đường máu thường để lại hậu quả nghiêm trọng, bệnh lâu dài, mất khả năng lao động và thậm chí tử vong.
Các sinh viên y được đào tạo thực hành chăm sóc người bệnh theo y lệnh của thầy thuốc. Từ năm thứ 2 sinh viên học tập thực hành tại các bệnh viện. Nhóm tác giả nghiên cứu Phạm Văn Trung cùng cộng sự Trường đại học Y dược Hải Phòng, bệnh viện Việt Tiệp Hải Phòng thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Một số yếu tố liên quan đến phơi nhiễm với máu, dịch tiết từ bệnh nhân của sinh viên trường Cao đẳng Y Hải Phòng”. Đối tượng nghiên cứu là sinh viên năm 2, 3 đang học tập tại trường Cao đẳng Y tế Hải Phòng; gồm 360 sinh viên; tỷ lệ sinh viên năm thứ 3 là 66,7%; sinh viên năm thứ 2 là 33,3%.
Tác giả nghiên cứu báo cáo mối liên quan giữa kiến thức về khái niệm phơi nhiễm với tai nạn, những đối tượng nghiên cứu không biết về khái niệm phơi nhiễm có nguy cơ bị tai nạn phơi nhiễm tăng gấp 12,3 lần so với nhóm đối tượng nghiên cứu biết khái niệm phơi nhiễm khi đi thực hành tại bệnh viện. Về hoàn cảnh xảy ra tai nạn phơi nhiễm, như quá tải công việc là 73,9%; căng thẳng mệt mỏi là 66,7%; vội vàng 66,3%; không có sự hỗ trợ là 54,4%; thiếu kinh nghiệm chiếm đến 75,5%. Như vậy do thiếu kinh nghiệm đối tượng nghiên cứu có nguy cơ bị tai nạn nghề nghiệp tăng lên 2,3 lần.
Kết quả cho thấy, những đối tượng nghiên cứu không biết các bệnh lây truyền qua đường máu thì có nguy cơ bị tai nạn nghề nghiệp khi đi thực tập tại bệnh viện tăng lên 4,3 lần so với nhóm biết các nguyên nhân gây bệnh theo đường máu đầy đủ. Đối tượng nghiên cứu không biết các hậu quả của phơi nhiễm cho bản thân khi đi thực tập tại bệnh viện, nguy cơ bị tai nạn nghề nghiệp tăng lên 2,4 lần. Đối với nhóm đối tượng nghiên cứu không biết cách xử trí đúng khi bị tai nạn nghề nghiệp khi thực tập tại bệnh viện thì nguy cơ mắc tai nạn phơi nhiễm tăng lên 3,57 lần so với những đối tượng nghiên cứu biết cách xử trí đúng khi gặp phơi nhiễm.
Tác giả nghiên cứu cho biết, khảo sát mối liên quan giữa thực hành của sinh viên khi bị phơi nhiễm, kết quả chỉ có 37,1% đối tượng nghiên cứu trả lời đúng thực hành sau phơi nhiễm. Các đối tượng nghiên cứu có tỷ lệ chọn cao đối với tiếp tục làm việc là 98,6%; lau sạch máu hoặc dịch là 97,6%; rửa tay bằng nước sạch 97,5%; rửa bằng nước, chất tẩy rửa, dung dịch sát khuẩn là 71,8%. Biện pháp đúng do Bộ Y tế đưa ra là khi bị phơi nhiễm do vật sắc nhọn, phơi nhiễm máu, dịch tiết là rửa trực tiếp dưới vòi nước chảy bằng xà phòng. Trong nghiên cứu nếu không biết xử lý đúng sau khi bị phơi nhiễm nhóm đối tượng nghiên cứu này có nguy cơ bị tai nạn phơi nhiễm tăng lên 24,8 lần so với nhóm có thực hành đúng.
Như chúng ta đã biết, bệnh nghề nghiệp là bệnh phát sinh do điều kiện lao động, sản xuất có hại của nghề nghiệp tác động đến sức khỏe người lao động. Theo Thông tư số 15/2016/TT-BYT ngày 15/5/2016 của Bộ Y tế đã có 34 bệnh nghề nghiệp được Nhà nước công nhận và chi trả chế độ bảo hiểm, trong đó có bệnh viêm gan vi rút C nghề nghiệp.
Bệnh viêm gan vi rút C gây ra bởi vi rút HCV thuộc họ Flaviviridae, được xác định lần đầu tiên năm 1989. Viêm gan vi rút C là một trong những bệnh nguy hiểm và là một vấn đề đang được quan tâm đối với sức khỏe cộng đồng bởi số lượng người nhiễm bệnh, cũng như các biến chứng nguy hiểm đến sức khỏe (50% - 80% chuyển qua mạn tính, 20% - 25% bệnh nhân mạn tính diễn tiến qua xơ gan và ung thư gan). Theo Tổ chức Y tế Thế giới năm 2017, trên thế giới có khoảng 71 triệu người nhiễm HCV mạn tính, với 399.000 người chết mỗi năm. Tại Việt Nam, khoảng 5-10% dân số nhiễm HCV. Viêm gan vi rút C được xem như là kẻ giết người thầm lặng vì khi mắc phải vi rút này người bệnh có thể không có biểu hiện gì trong giai đoạn cấp tính. Các triệu chứng nếu có cũng rất mơ hồ, không đặc hiệu như mệt mỏi, chán ăn, đầy bụng, đau nhẹ hạ sườn phải, rối loạn tiêu hóa, đau cơ; có thể gặp vàng da nhẹ, kín đáo, xuất hiện từng đợt, sốt và sút cân; hoặc có thể có các biểu hiện ngoài gan, cơ xương khớp, da và niêm mạc, hệ nội tiết, thận, tiêu hóa, tim mạch. Đến nay vẫn chưa có vắc xin chủng ngừa HCV nhưng bệnh viêm gan C có thể được chữa khỏi bằng thuốc uống đơn giản, hiệu quả, an toàn; song phải điều trị sớm và chi phí còn khá cao.
Bệnh viêm gan vi rút C nghề nghiệp được định nghĩa là bệnh gan do HCV gây ra trong quá trình lao động. Những nghề nghiệp có nguy cơ là nhân viên y tế; quản giáo, giám thị trại giam, công an…Theo quy định của nước ta hiện nay, thời gian tiếp xúc tối thiểu (tức thời gian tiếp xúc ngắn nhất với yếu tố có hại trong quá trình lao động để có thể gây bệnh nghề nghiệp) là 1 lần. Thời gian bảo đảm (tức là khoảng thời gian kể từ khi người lao động đã thôi tiếp xúc với yếu tố có hại đến thời điểm vẫn còn khả năng phát bệnh do yếu tố có hại đó) đối với viêm gan vi rút cấp tính là 6 tháng; viêm gan mạn tính là 2 năm; xơ gan là 20 năm và ung thư gan là 30 năm.
Để giám định bệnh viêm gan vi rút C nghề nghiệp cần có các giấy tờ sau (theo Thông tư 14/2016/TT-BYT và Thông tư số 15/2016/TT-BYT): (1) Giấy giới thiệu của người sử dụng lao động hoặc giấy đề nghị giám định của người lao động đang bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội/người lao động đã có quyết định nghỉ việc chờ giải quyết chế độ hưu trí, trợ cấp hàng tháng; (2) Giấy ra viện/hồ sơ khám bệnh nghề nghiệp/ tóm tắt hồ sơ bệnh án, kèm báo cáo kết quả môi trường lao động hoặc biên bản xác nhận tiếp xúc với yếu tố có hại gây bệnh nghề nghiệp cấp tính theo quy định hiện hành trong môi trường bị tai nạn rủi ro nghề nghiệp.
Ngô Thanh