Tại hội thảo của Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội vừa tổ chức vào tháng 7/2015 tại TP Nha Trang, ông Christopher Detwiler – Điều phối viên chương trình PEPFAR tại Việt Nam đã đánh giá sau 10 năm hợp tác chương trình phòng chống HIV/AIDS Việt Nam đã có những thành công đáng khích lệ.
Cụ thể Việt Nam đã thay đổi cách nhìn về HIV từ tệ nạn xã hội sang một ứng phó y tế công cộng; Tỉ lệ giảm số ca nhiễm mới HIV Việt Nam ở mức 43%; Hiện Việt Nam có hơn 93.000 trong số gần 256.000 người nhiễm HIV/AIDS được điều trị bằng thuốc kháng virut ARV; Việt Nam đã thực hiện thành công mô hình sử dụng thay thế dạng thuốc phiện bằng Methadone, hiện mô hình đã nhân rộng nhiều tỉnh, thành phố với gần 30.000 bệnh nhân được tham gia chương trình điều trị tại các cơ sở Methadone.
Theo báo cáo của ông Đỗ Thái Hùng – Phó Viện trưởng Viện Pasteur Nha Trang, chương trình điều trị Methadone của 11 tỉnh, thành phố miền trung tính đến ngày 20/6/2015 có 11 cơ sở điều trị, cụ thể tỉnh Bình Thuận có 4 cơ sở, số bệnh nhân đang điều trị là 564 người; TP Đà Nẵng có 02 cơ sở, 350 bệnh nhân đang điều trị; các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế; Quảng Nam và Khánh Hòa mỗi tỉnh có một cơ sở điều trị với số bệnh nhân đang tham gia vào khoảng 112 – 198 người/cơ sở. So với kế hoạch Chính phủ giao, tỉnh Thừa Thiên – Huế đạt tỉ lệ cao nhất là 63%; Bình Thuận và Quảng Nam gần 50%; Khánh Hòa đạt 36,6%; tỉnh đạt kế hoạch thấp nhất là tỉnh Quảng Trị với 112/450 người đạt gần 25%. Riêng các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Ninh Thuận chỉ có cơ sở điều trị Methadone. Ông Hùng cũng đưa ra một thách thức là cán bộ làm công tác phòng chống HIV/AIDS hiện vẫn còn kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu về điều trị ARV và Methadone. Về kinh phí có 7/11 tỉnh, thành phố không có dự án quốc tế hỗ trợ, hoạt động chỉ bằng nguồn chương trình mục tiêu quốc gia, trong khi đó nguồn lực của tỉnh, thành phố địa phương hỗ trợ cho công tác phòng chống HIV/AIDS còn rất hạn chế.
Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long – Cục trưởng Cục phòng chống HIV/AIDS đưa ra mức độ bao phủ của dịch vụ phòng chống HIV/AIDS đối với Methadone; toàn quốc mới đạt 40% chỉ tiêu 80.000 người tham gia chương trình Methadone; hiện nay 95% tiền thuốc Methadone là từ nguồn tiền viện trợ. Ông Long cũng nhấn mạnh lợi ích của chương trình Methadone, với chi phí 6-8 triệu đồng/bệnh nhân/năm, so với 80 triệu tiền mua ma túy; mỗi năm với con số 80.000 bệnh nhân tham gia chương trình Methadone sẽ tiết kiệm được 66.000 tỷ đồng cho xã hội; hay nói một cách khác cứ đầu tư một đôla Mỹ cho chương trình Methadone sẽ mang lại 7 đôla Mỹ; với những lợi ích về kinh tế, lợi ích về xã hội như giảm số người sử dụng ma túy; giảm hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV, giảm các xung đột trong gia đình; giảm các tệ nạn xã hội liên quan ma túy, giảm kỳ thị phân biệt đối xử vì vậy việc đầu tư cho chương trình Methadone là vô cùng cần thiết – Ông Long nhấn mạnh.
Cùng với những nhận định trên, BS Nguyễn Tố Như – Phó Giám đốc tổ chức FHI 360 Việt Nam đã đưa ra những lợi ích khi người nghiện ma túy tham gia chương trình Methadone là giúp người sử dụng ma túy ổn định cuộc sống và giảm đáng kể sự lệ thuộc vào Heroin; giúp người nghiện ma túy trở về cuộc sống bình thường, trở về với gia đình và công việc; Điều trị Methadone có thể giảm được 54% các nguy cơ lây truyền HIV. Một báo cáo nghiên cứu tại TP Hải Phòng và TP Hồ Chí Minh trên 956 bệnh nhân tiêm chích ma túy cho thấy điều trị Methadone có tuân thủ điều trị tốt, sau 2 năm tỉ lệ tiếp tục điều trị là gần 90%, tần suất sử dụng heroin, tiêm chích ma túy giảm mạnh; tỉ lệ dùng chung bơm kim tiêm giảm và tỉ lệ dùng bao cao su tăng lên; và cũng theo báo cáo tình trạng tội phạm đã giảm đi đáng kể.
Bác sĩ Tố Như cũng nhấn mạnh về hiệu quả kinh tế đối với người tham gia chương trình Methadone trong 3 năm, nhà nước sẽ tiết kiệm được gần 16 triệu đồng/một trường hợp tham gia điều trị; người nghiện tham gia sẽ giảm tỉ lệ sử dụng Heroin 3 lần; giảm tỉ lệ sử dụng tất cả các loại ma túy gồm cả ma túy tổng hợp là 3,3 lần; giảm số ngày sử dụng ma túy là 324 ngày; giảm tỉ lệ có hành vi vi phạm pháp luật 5,6 lần và giảm tỉ lệ có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV được 7 lần.
Chúng ta cũng hiểu rằng trong 4 năm, Việt Nam triển khai chương trình Methadone, từ 8 cơ sở hiện nay đã tăng lên 173 cơ sở điều trị thay thế bằng thuốc Methadone; Hiện có hơn 32.000 bệnh nhân đang được điều trị Methadone tại 46 tỉnh, thành phố trong cả nước. Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 96/2012/NĐ-CP quy định về điều trị nghiện chích dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế Methadone; Bộ Y tế đã có Thông tư số 12/2015/TT-BYT hướng dẫn thi hành một số điều Nghị định số 96 của Chính phủ. Hy vọng các thủ tục hành chính được đơn giản hóa đối với việc cấp phép cho cơ sở điều trị Methadone, cơ sở vệ tinh và thủ tục đăng ký điều trị cho bệnh nhân; Một số tỉnh, thành phố Hải Phòng, Hà Nội đã có cơ chế xã hội hóa. Bên cạnh đó vẫn có những khó khăn liên quan về pháp lý như điều trị Methadone tại cộng đồng chưa được đề cập cụ thể trong luật xử lý vi phạm hành chính như một trong số những giải pháp đối với người nghiện Heroin/chất dạng thuốc phiện; nhiều người nghiện không có nơi cư trú ổn định nên không được xác nhận để tham gia điều trị; Đối với điều 21.2 – Tái nghiện sau 12 tháng, Nghị định 96 về điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện (11/2012) đã dẫn đến những hậu quả như người nghiện có thể bị đưa đi cai nghiện tập trung tại các Trung tâm 06; người nghiện có thể tiêm chích trở lại; tiêm chích chung làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV ra cộng đồng; và một hậu quả nguy hiểm nữa là người nghiện có thể bị sốc thuốc do tiêm ma túy quá liều gây tử vong.
Điều trị Methadone đã được chứng minh là biện pháp chi phí hiệu quả ở các quốc gia đang phát triển. Hơn lúc nào hết các tỉnh, thành phố của Việt Nam cần có sự nỗ lực, quan tâm tích cực hơn ưu tiên đầu tư nguồn lực nhiều hơn để đạt được mục tiêu Thủ tướng Chính phủ yêu cầu là đến năm 2020 có 80.000 người nghiện Heroin/chất dạng thuốc phiện được điều trị Methadone hoặc thuốc thay thế.
Hồng Sơn