Báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới, nguyên nhân tử vong của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) đứng hàng thứ ba sau bệnh lý tim mạch và ung thư nhất là ở các nước nghèo. Điều đáng nói là BPTNMT thường không được chẩn đoán ở giai đoạn sớm. Người bệnh chủ quan không chú ý đúng mức cho rằng ho khạc đàm ở những người hút thuốc lá là ho mãn tính, nhiều đờm, khó thở khi làm nặng, vận động nhiều, do vậy phần lớn các trường hợp phát hiện bệnh đã ở giai đoạn muộn, biến chứng nặng và tỷ lệ tử vong cao. Như vậy, BPTNMT cần phát hiện, điều trị ngay ở giai đoạn sớm, cai thuốc lá kết hợp vật lý trị liệu để phục hồi chức năng.
Các chuyên gia hô hấp nhấn mạnh, ở những bệnh nhân hút thuốc lá lâu dài gây ra nguy cơ cao 80-90% mắc BPTNMT. Ngoài ra có những yếu tố như di truyền, thiếu men alpha1-Antitrysin gây tổn thương phổi; tiếp xúc lâu dài với khói thuốc lá, bụi nghề nghiệp, ô nhiễm không khí, chất đốt sinh khói, khói hóa chất; người bị bệnh nhiễm trùng hô hấp thường xuyên, tăng tính phản ứng đường thở/hen phế quản, viêm phế quản mạn tính.
Các dấu hiệu của BPTNMT như khò khè đặc biệt ở thì thở ra; bệnh nhân khó thở khi nghỉ ngơi hoặc vận động, nặng ngực, ho mạn tính, tăng tiết đàm, nhớt hơn bình thường. Bệnh nhân có thể có đủ các triệu chứng trên trong khoảng thời gian dài hoặc nặng hơn khi bị nhiễm trùng và hít phải khí độc. Ở người mắc bệnh nặng ăn mất ngon, giảm cân, sốt.
Để tầm soát nhanh BPTNMT, thực hiện 5 câu hỏi; bạn có ho vài lần trong ngày ở hầu hết các ngày không; có khạc đàm ở hầu hết các ngày không; có bị khó thở hơn những người cùng tuổi; tuổi trên 40; có đang hút thuốc hay đã từng hút thuốc. Nếu có 3 câu trả lời là “có” bạn nên đến cơ sở y tế để được tư vấn, thăm khám.
Các chuyên gia hô hấp lưu ý, BPTNMT sẽ gây tình trạng khó thở tăng dần theo thời gian; bệnh nhân sẽ bị hạn chế trong công việc, lao động vì khó thở. Nếu không được điều trị, sẽ có những đợt bệnh trở nặng gọi là đợt kịch phát làm cho bệnh nhân khó thở nhiều hơn, bệnh nhân nhập viện và có thể tử vong. Người bệnh nếu có một trong những triệu chứng như khó thở, ho, khạc đàm mạn tính và hoặc tiếp xúc yếu tố nguy cơ; thực hiện xét nghiệm đo chức năng hô hấp sẽ giúp xác định chính xác chẩn đoán khi chỉ số FEV1/FVC<0,7 (70%) sau test giãn phế quản. Bệnh nhân được đo khuyếch tán khí (DLCO) bằng đo thể tích ký thân, pha loãng khí Helium.
Để đánh giá triệu chứng bệnh nhân, thực hiện test đánh giá (CAT) có 8 câu hỏi tình trạng suy giảm sức khỏe của bệnh nhân; có bộ câu hỏi CCQ dành cho bệnh nhân tự đánh giá tình trạng sức khỏe và nguy cơ tử vong trong tương lai. Các bác sĩ nhấn mạnh người bệnh hãy tự thấu hiểu từng hơi thở của mình qua các câu hỏi sàng lọc để phát hiện sớm BPTNMT nhất là những người có tiếp xúc yếu tố nguy cơ.
Để đánh giá mức độ nặng của BPTNMT (GOLD 2018) được dựa trên 2 nội dung đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở và đánh giá nguy cơ đợt cấp. BPTNMT nhóm A, nguy cơ thấp, ít triệu chứng, chỉ có 0-1 đợt cấp trong vòng 12 tháng qua. Ở nhóm B là nhóm có nguy cơ thấp, nhiều triệu chứng, người bệnh không phải sử dụng kháng sinh và mMRC≥2 điểm hoặc CAT≥0. Đối với nhóm C, nguy cơ cao, ít triệu chứng, có ≥2 đợt cấp trong vòng 12 tháng qua, mMRC 0-1 điểm hoặc CAT<10. Đối với nhóm D là nguy cơ cao, nhiều triệu chứng, có ≥2 đợt cấp trong vòng 12 tháng qua hoặc 1 đợt cấp phải nhập viện mMRC≥2 hoặc CAT≥10 điểm.
Người BPTNMT cần nhớ rằng, cơ hoành là cơ chính của hơi thở, thực hiện hầu hết các công việc. Khi mắc BPTNMT, cơ hoành không làm việc tốt và phải sử dụng cơ ở cổ, vai. Thở bằng cơ hoành cần được hướng dẫn bởi nhân viên y tế trị liệu có kinh nghiệm về bệnh lý hô hấp.
Bệnh nhân có suy hô hấp mạn tính được điều trị oxy dài hạn (>15 giờ/ngày) được chứng minh làm tăng tỷ lệ sống ở những bệnh nhân giảm oxy máu nặng khi nghỉ ngơi.
Đối với điều trị thuốc, có những loại thuốc viên hoặc viên nang, một số dạng hít vào như phun sương hay bột khô. Mỗi loại thuốc hít khác nhau sẽ hoạt động theo một cách khác nhau. Điều quan trọng trong việc sử dụng dụng cụ hít là người bệnh phải hiểu rõ hơi thở của mình, biết sử dụng thích hợp và đúng kỹ thuật các dụng cụ hít để được kết quả tốt nhất đối với thuốc sử dụng.
Thuốc giãn phế quản là thuốc chủ lực trong điều trị triệu chứng. Thuốc được dùng khi cần hoặc hàng ngày nhằm ngăn ngừa triệu chứng. Lựa chọn thuốc tùy theo mức độ nặng của bệnh, đáp ứng và tác dụng phụ của thuốc. Dạng thuốc hít hiệu quả và thuận lợi, thuốc giãn phế quản giúp kéo dài, giảm nguy cơ đợt cấp, nguy cơ nhập viện, cải thiện triệu chứng và tăng chất lượng sống của người bệnh.
Thuốc corticoid dạng hít (ICS) sẽ giúp cải thiện chức năng hô hấp, giảm tỷ lệ đợt cấp, cải thiện triệu chứng, sử dụng ICS liên quan đến sự gia tăng nguy cơ viêm phổi.
Bệnh nhân còn được sử dụng theo chỉ định bác sĩ như corticoid toàn thân; thuốc ức chế phosphodiesterase-4 (GOLD 3,4), Methylxanthines.
Các bác sĩ lưu ý, BPTNMT thường khó phát hiện giai đoạn sớm, do vậy người hút thuốc lá, sống trong môi trường ô nhiễm, khói bụi, cơ địa dị ứng…nên đi khám ngay khi có triệu chứng ho, khạc đàm thường xuyên (nhất là vào buổi sáng), khó thở khi gắng sức.
Bệnh nhân cần khám bác sĩ chuyên khoa sớm, điều trị đúng, sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, khám sức khỏe định kỳ để tầm soát, phát hiện bệnh sớm. Cai thuốc lá, thuốc lào, cần tránh hút thuốc lá thụ động; giữ môi trường sống trong sạch; hạn chế tiếp xúc các loại khói; tập thể dục, dinh dưỡng đầy đủ; khi có triệu chứng nặng của BPTNMT cần đến ngay cơ sở y tế để được khám chữa bệnh, cấp cứu kịp thời./.
Văn Hanh