Theo các chuyên gia tâm thần, tần suất bệnh tâm thần phân liệt là 1% dân số, thường là trước 45 tuổi. Sau tuổi này được gọi là bệnh tâm thần phân liệt khởi phát muộn.
Bệnh tâm thần phân liệt khởi phát muộn có những triệu chứng giảm các hoạt động chức năng sau đó xuất hiện các hoang tưởng và ảo thanh. Bệnh thường đáp ứng với liều thấp của thuốc chống loạn thần hoặc liều tương đương của các thuốc chống loạn thần là đủ để kiểm soát các triệu chứng hoang tưởng và ảo thanh.
Có tỷ lệ 10-20% bệnh nhân trên 60 tuổi và khoảng 30% bệnh nhân Alzheimer bị cơn trầm cảm đầu tiên. Tỷ lệ triệu chứng loạn thần, rối loạn khí sắc tăng lên theo tuổi. Có khoảng dưới 10% bệnh nhân Alzheimer xuất hiện các triệu chứng hưng cảm vào một thời điểm nào đó trong diễn tiến bệnh. Hưng cảm xảy ra trong trường hợp đột quỵ hiếm và thưởng kết hợp những tổn thương bên bán cầu não phải có ảnh hưởng đến hệ viền hoặc các nhân dưới vỏ. Hưng cảm có thể xảy ra trong các trường hợp sa sút tâm thần do có nhiều ở nhồi máu não. Hưng cảm có thể kết hợp các rối loạn do cường giáp, u bướu, nhiễm trùng, các bệnh về collagen của mạch máu, bệnh xơ cứng lan tỏa, các chấn thương não và sảng run.
Có khoảng 1/3 bệnh nhân Alzheimer có triệu chứng loạn thần, ví dụ có người ăn trộm hoặc giấu đồ bệnh nhân. Ảo thị là triệu chứng thường gặp hơn là ảo thanh. Có những bệnh nhân tổn thương những thể Lewy trong vỏ não có triệu chứng loạn thần và ngoại tháp cao hơn. Hoang tưởng và ảo giác kết hợp với bệnh Alzheimer thường đáp ứng với thuốc chống loạn thần liều thấp (ví dụ 0,5-2mg Haloperidol hoặc tương đương).
Các bác sĩ tâm thần cho biết, các bệnh nhân cao tuổi có loạn thần thường đáp ứng tốt với các thuốc chống loạn thần hiện tại với liều bằng 1/3-1/5 so với liều của bệnh nhân trẻ. Các loại thuốc như Clorapane, Risperidone, Olanzapine và Sertindole cũng có thể sử dụng ở người cao tuổi và ít tác dụng phụ hơn so với thuốc Haloperidone; cũng lưu ý người cao tuổi sử dụng thuốc có những tác dụng phụ của thuốc.
Theo các chuyên gia tâm thần, việc điều trị bệnh tâm thần nhằm mục đích cắt các rối loạn tâm thần (cắt cơn), chống tái phát và phục hồi chức năng. Điều trị thuốc có thể cắt được các hoang tưởng, ảo giác, hưng phấn ngôn ngữ, vận động bằng sử dụng thuốc an thần, làm giảm nhẹ và hết các triệu chứng trầm cảm bằng thuốc chống trầm cảm, điều trị lo âu bằng thuốc bình thần, chống tái phát bằng thuốc chỉnh khí sắc.
Đối với thuốc an thần cắt các hoang tưởng, ảo giác, hưng phấn ngôn ngữ, vận động tăng trương lực có các thuốc haloperidol, olanzapin. Thuốc chống trầm cảm có amitriptylin, sertralin, fluoxetin. Thuốc chỉnh khí sắc, chống động kinh có cả cơn hưng cảm và trầm cảm có valproat, carbamazepin. Thuốc bình thần điều trị lo âu có diazepam, clonazepam, clozepat. Nguyên tắc sử dụng các thuốc hướng tâm thần là dùng càng sớm càng tốt, điều trị kéo dài, điều chỉnh các tác dụng phụ của thuốc và kết hợp liệu pháp tâm lý - xã hội.
Thuốc an thần, aminazin (clopromazin, largaetil) có tác dụng an dịu mạnh, tốt cho hội chứng hưng cảm, chống hoang tưởng, ảo giác yếu. Thuốc chống chỉ định đối với người viêm gan, suy thận, hôn mê, rối loạn trầm cảm. Liệu trình tấn công 1-2 tháng sau đó giảm dần duy trì bằng 1/2 đến 2/3 liều tấn công và duy trì theo chỉ định từng bệnh. Thuốc gây tác dụng phụ là mạch nhanh, huyết áp hạ, sốt, rối loạn ngoại tháp, mệt mỏi buồn ngủ, trầm cảm, thiếu máu nhược sắt, gây tăng cân và xạm da.
Đối với thuốc olanzapin có tác dụng chống hoang tưởng, ảo giác mạnh; chống hưng cảm tốt, không gây triệu chứng ngoại tháp. Thuốc sử dụng cho các bệnh loạn thần do chấn thương sọ não, sử dụng ma túy. Tác dụng phụ là gây ngủ nhiều, ăn nhiều, thường liều dùng 5-20 mg/ngày và uống vào buổi tối.
Thuốc Amitriptylin (elavil, laroxyl) có tác dụng chống trầm cảm, chống lo âu. Thuốc gây tác dụng phụ như khô miệng, đắng miệng, bí đái (u xơ tuyến tiền liệt). Chỉ định thuốc trong trường hợp lo âu, đái dầm, mất ngủ tiên phát. Thuốc chống chỉ định trong bệnh thiếu máu cơ tim, u tuyến tiền liệt, thường hàm lượng viên Amitriptylin 25mg. Đối với thuốc Sertralin viên 50mg và 100mg, thuốc ít có tác dụng phụ, liều củng cố thường tối thiểu 1 năm. Thuốc Lexomil chống lo âu rất tốt, khó gây phụ thuộc hơn Seduxen, thuốc không nên sử dụng quá 1 tháng. Thuốc chỉnh khí sắc Valproat kết hợp thuốc an thần điều trị cơn hưng cảm có tác dụng gây tăng cân nếu dùng kéo dài./.
Văn Hanh