Theo báo cáo của Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa, trong 3 tháng đầu năm 2015 tại thôn Sông Búng- xã Ninh Tây-thị xã Ninh Hòa đã có ổ bệnh nhỏ với 55 trường hợp nhiễm ký sinh trùng sốt rét. Theo phân tích của Trung tâm Y tế thị xã Ninh Hòa, nguyên nhân tăng số trường hợp nhiễm ký sinh trùng sốt rét là do người dân đi làm rẫy mắc bệnh, Trung tâm Phòng chống Sốt rét Ký sinh trùng Côn trùng tỉnh đã phối hợp Trung tâm Y tế thị xã Ninh Hòa tiến hành điều tra, phun tẩm mở rộng, điều trị cho các trường hợp nhiễm ký sinh trùng sốt rét và điều trị mở rộng cho các đối tượng lân cận có liên quan đi rừng ngủ rẫy, hiện nay ổ bệnh đã ổn định.
Cũng theo báo cáo của Sở Y tế, trong quý I/2015 toàn tỉnh có 760 lượt người điều trị sốt rét. Số người mắc sốt rét là 231 người, có 02 trường hợp mắc sốt rét ác tính, không có trường hợp trẻ dưới 5 tuổi mắc sốt rét, không có trường hợp chết do sốt rét ác tính. Toàn tỉnh đã thực hiện được gần 9.700 tiêu bản xét nghiệm tìm ký sinh trùng sốt rét, tỷ lệ có ký sinh trùng sốt rét/lam kính là 2,34%. Các đơn vị y tế đã thực hiện gần 600 lượt phát thanh, tổ chức tuyên truyền thảo luận nhóm với gần 230.000 lượt người dân tham gia.
Rõ ràng, công tác phòng chống bệnh sốt rét hiện nay vẫn có nhiều thách thức, khó khăn; bệnh sốt rét có đặc điểm phức tạp, số lượng người dân di biến động, di cư tự do, đi rừng ngủ rẫy lớn, cụ thể là người dân sống chủ yếu bằng nghề liên quan đến rừng, vào rừng và ngủ lại rừng để canh tác, khai thác lâm thổ sản. Vẫn còn tỷ lệ cao người dân ngủ không nằm màn, điều kiện kinh tế người dân vẫn còn thấp, nguy cơ bùng phát sốt rét luôn có thể đến bất cứ lúc nào.
Bệnh sốt rét là một bệnh phổ biến ở vùng rừng núi, trung du và một số vùng ven biển nước ta. Vùng sốt rét lưu hành ở Việt Nam chiếm hơn 50% diện tích của cả nước và có khoảng 35 triệu dân sinh sống tại đây. Bệnh sốt rét lây truyền từ nguồn bệnh là người bệnh hoặc người lành mang ký sinh trùng sang người do muỗi Anophen đốt. Sốt rét cũng có thể lây truyền qua truyền máu hay qua nhau từ mẹ sang bào thai. Có thể phân biệt loại bệnh sốt rét theo chủng loại ký sinh trùng sốt rét gồm: sốt rét do Plasmodium falciparum (chiếm 70% - 80%); sốt rét do Plasmodium vivax (chiếm 20% - 30%); sốt rét do Plasmodium malariae (chiếm 0% - 1%); sốt rét do Plasmodium ovale (chưa phát hiện được ở nước ta).
Để chẩn đoán được sốt rét phải căn cứ vào 3 yếu tố: lâm sàng, dịch tễ và xét nghiệm
Chẩn đoán lâm sàng dựa vào cơn sốt rét. Cơn sốt rét điển hình kéo dài từ 8-12 giờ và thường tiến triển qua ba giai đoạn: rét run, nóng và vã mồ hôi. Bệnh nhân có thể có thiếu máu, vàng da nhẹ, lách và gan có thể to vừa phải, kết mạc sung huyết nhẹ. Không có dấu khu trú của hạch, không có biểu hiện của phát ban. Bệnh cảnh lâm sàng của sốt rét thường dễ nhầm lẫn với các bệnh cảm cúm, sốt xuất huyết, thương hàn, viêm gan, viêm phổi, nhiễm trùng niệu, sốt do xoắn trùng…Vì vậy cần thăm khám lâm sàng cẩn thận, toàn diện, chẩn đoán xác định cần dựa vào lâm sàng, xét nghiệm và các yếu tố dịch tễ để chẩn đoán phân biệt với các bệnh trên.
Những đặc điểm chính của sốt rét ở người
Đối với tác nhân gây bệnh là P. falciparum: Thời gian ủ bệnh từ 9-14 ngày, thời gian trước khi phát bệnh là 9-10 ngày, chu kỳ cơn sốt có thể là 24, 36 hoặc 48 giờ.
Đối với tác nhân gây bệnh là P. vivax: Thời gian ủ bệnh từ 12-17 ngày (có trường hợp từ 6-12 tháng), thời gian trước khi phát bệnh là 11-13 ngày, chu kỳ cơn sốt là 48 giờ.
Đối với tác nhân gây bệnh là P.malariae:Thời gian ủ bệnh từ 18-40 ngày (hoặc lâu hơn), thời gian trước khi phát bệnh là 15-16 ngày, chu kỳ cơn sốt là 72 giờ.
Đối với tác nhân gây bệnh là P. ovale: Thời gian ủ bệnh từ 16-18 ngày (hoặc lâu hơn), thời gian trước khi phát bệnh là 10-14 ngày, chu kỳ cơn sốt là 48 giờ.
Chẩn đoán về dịch tễ học. Cần đặc biệt quan tâm đến yếu tố dịch tễ học: bệnh nhân có tiền sử sống ở vùng lưu hành hoặc có giao lưu với vùng sốt rét ít nhất một tuần lễ trước khi có cơn sốt đầu tiên. Ở nước ta cũng cần phải lưu ý đến những phương thức lây truyền bệnh sốt rét trực tiếp tuy ít nhưng không phải hiếm gặp trong giai đoạn hiện nay: truyền máu, tiêm chích ma túy…
Chẩn đoán xét nghiệm. Có vai trò quan trọng trong việc xác định chẩn đoán. Mặc dù hiện nay có nhiều phương pháp và kỹ thuật chẩn đoán phát hiện ký sinh trùng sốt rét như phương pháp QBC (qualitative buffy coat), DNA probe, kỹ thuật chẩn đoán miễn dịch với test nhanh chóng Parasight F, ICT malaria P.f, Paracheck, phương pháp nhuộm Acridine orange…nhưng phương pháp nhuộm Giemsa kinh điển vẫn là một phương pháp chuẩn phổ biến, hiệu quả, kinh tế và khả thi cho những vùng sốt rét lưu hành để chẩn đoán và phát hiện bệnh. Phải xét nghiệm lam máu tìm ký sinh trùng sốt rét đặc biệt trong cơn sốt và phải xét nghiệm nhiều lần trong nhiều ngày liên tiếp để xác định chẩn đoán. Kết quả xét nghiệm phải được trả lời ngay trong thời gian sớm nhất (thường sau 30 – 60 phút) để phục vụ cho điều trị. Nếu xét nghiệm lần đầu không tìm thấy ký sinh trùng sốt rét thì nên xét nghiệm lại nhiều lần, và cần soi đủ 100 vi trường trước khi kết luận âm tính. Điều trị sốt rét cần đạt 3 mục tiêu là: cắt sốt và cắt ký sinh trùng nhanh, hiệu quả để tránh biến chứng và tử vong; chấm dứt sự lây truyền bệnh và tránh gây ra hoặc lan rộng sự kháng thuốc của ký sinh trùng sốt rét.
Theo BS.CKII Lê Anh Dũng- Giám đốc Trung tâm Phòng chống Sốt rét-Ký sinh trùng Côn trùng Khánh Hòa: “Sốt rét là bệnh nguy hiểm, chúng ta cần thực hiện tốt các biện pháp phòng bệnh như: tẩm màn, rèm bằng hóa chất; ngủ màn có tẩm hóa chất; hạn chế giặt màn; sau khi ngủ dậy gập màn để hóa chất khỏi bay hơi; thường xuyên phát quang bụi rậm, khai thông cống rãnh, triệt phá nơi trú ẩn của muỗi; vớt rong, rêu cây cỏ trong hồ; hun khói xung quanh nhà ở, đốt hương diệt muỗi. Mặc quần áo dài tay, đi tất ban đêm; sử dụng lưới kim loại che cửa sổ, cửa ra vào ngăn cản muỗi bay vào nhà”.
Theo đánh giá của Viện Sốt rét-Ký sinh trùng Côn trùng Trung ương, tình hình sốt rét ở Việt Nam vẫn còn diễn biến hết sức phức tạp, vẫn duy trì tỷ lệ ký sinh trùng ở mức cao, thậm chí ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum kháng thuốc Artemisinin và nguy cơ này có khả năng lan rộng giữa các khu vực, vùng miền. Tình hình sốt rét năm 2014 có thể tăng số trường hợp mắc, có nguy cơ xảy ra dịch sốt rét ở một số tỉnh miền Nam, miền Trung là rất lớn. Nguy cơ ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc lan rộng sẽ xảy ra ở một số tỉnh, thành phố. Công tác quản lý giám sát đối tượng dân di biến động còn gặp nhiều khó khăn. Một thực tế hiện nay kinh phí đầu tư của nhà nước cho công tác phòng chống sốt rét đã bị cắt giảm, đặc biệt công tác truyền thông thay đổi hành vi đến hộ gia đình, người dân nhất là vùng miền núi, vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số để từ đó chủ động phòng ngừa đẩy lùi bệnh sốt rét.
Thiết nghĩ hơn lúc nào hết, các cấp ủy Đảng, chính quyền, các ban ngành đoàn thể hãy cùng chung tay đầu tư thêm nguồn lực, đẩy mạnh công tác phòng chống sốt rét để đánh bại được dịch bệnh sốt rét, qua đó góp phần bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe người dân tỉnh Khánh Hòa./.
Quế Lâm