Ngày 15/3/2019, Bộ Y tế đã có quyết định số 997/QĐ-BYT ban hành hướng dẫn phát hiện, xử trí, chăm sóc phụ nữ mang thai và trẻ từ 0 đến 24 tháng tuổi nghi nhiễm vi rút Zika.
Bệnh do vi rút Zika là bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây truyền chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti, có thể gây thành dịch và hiện đang lưu hành ở Việt Nam. Bệnh cũng có thể lây truyền qua đường tình dục, đường máu, từ mẹ sang con. Vi rút Zika thuộc nhóm Arbovirus, họ Flaviviridae, cùng nhóm với các vi rút sốt xuất huyết Dengue, viêm não Nhật Bản, sốt vàng và sốt Tây song Nile.
Người bệnh do vi rút Zika có biểu hiện triệu chứng tương tự bệnh sốt xuất huyết nhưng ở mức độ nhẹ hơn. Nội dung của hướng dẫn do Bộ Y tế ban hành bao gồm các biện pháp dự phòng, phát hiện, xử trí, chăm sóc theo dõi phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ em đến 24 tháng tuổi sống trong khu vực bị ảnh hưởng của dịch.
Trong chẩn đoán, trường hợp bệnh nghi ngờ là có phát ban và có ít nhất 2 trong số các triệu chứng sau: sốt (thường dưới 38,5 độ C); viêm kết mạc mắt xung huyết (không có mủ); đau khớp, phù quanh khớp, đau mỏi cơ. Chẩn đoán trường hợp bệnh có thể là trường hợp bệnh nghi ngờ, có kháng thể IgM kháng vi rút Zika mà không có bằng chứng nhiễm vi rút khác (sốt xuất huyết Dengue, viêm não Nhật Bản). Chẩn đoán trường hợp bệnh xác định là trường hợp bệnh nghi ngờ hoặc trường hợp bệnh có thể, kèm theo ít nhất một trong các kết quả xét nghiệm: Phân lập được vi rút Zika hoặc xác định được đoạn gen đặc hiệu của vi rút Zika bằng kỹ thuật sinh học phân tử hoặc xác định được kháng thể IgM kháng vi rút Zika và hiệu giá kháng thể trung hòa (PRNT) với vi rút Zika ≥ 20 và cao gấp ≥ 4 lần so với nồng độ vi rút Flavi khác, đồng thời đã loại trừ nhiễm vi rút Flavi khác.
Theo hướng dẫn, tất cả phụ nữ mang thai cần được khám thai, quản lý thai theo quy định tại hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản 2016: khám ít nhất 4 lần trong cả thai kỳ. Ngoài các nội dung khám thai thường quy cần khai thác tiền sử, khám phát hiện các dấu hiệu và triệu chứng lâm sàng của bệnh do vi rút Zika. Siêu âm để đánh giá chính xác tuổi thai, hình thái học thai nhi và phát hiện đầu nhỏ. Hướng dẫn lưu ý chẩn đoán tuổi thai chính xác nhất trên siêu âm là vào 3 tháng đầu. Đánh giá chính xác tuổi thai giúp cho việc xác định đầu nhỏ sau này. Phần lớn các trường hợp chỉ có thể phát hiện dấu hiệu đầu nhỏ ở tuổi thai từ 18-20 tuần trở lên. Ngoài dấu hiệu đầu nhỏ ở thai nhi, cần chú ý phát hiện các bất thường khác của não như giãn não thất, vôi hóa, teo não, không xác định được các bộ phận của não.
Các khoa sản, khoa nhi các Trung tâm Y tế, Bệnh viện cần thông báo cho Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh để được tư vấn và hỗ trợ xét nghiệm. Chỉ định xét nghiệm phát hiện vi rút Zika khi thai phụ có ít nhất một trong các tiêu chí: (1) có phát ban và có ít nhất 2 trong số các triệu chứng sốt, đau mỏi cơ/khớp, viêm kết mạc mắt xung huyết (không mủ); (2) siêu âm thấy đầu thai nhi nhỏ hơn bình thường và đã loại trừ các căn nguyên khác; (3) chồng/bạn tình có xét nghiệm vi rút Zika dương tính. Về chỉ định loại xét nghiệm tùy thời điểm: Trong vòng 7 ngày kể từ ngày thai phụ xuất hiện triệu chứng lâm sàng xét nghiệm RT-PCR/Realtime RT-PCR huyết thanh phát hiện bộ gen vi rút Zika hoặc phân lập vi rút; ≥ 7 ngày thai phụ xuất hiện triệu chứng lâm sàng hoặc không có triệu chứng lâm sàng chỉ định xét nghiệm phát hiện kháng thể IgM hoặc kháng thể trung hòa kháng vi rút Zika trong huyết thanh. Trong vòng 3 tuần kể từ khi thai phụ xuất hiện triệu chứng lâm sàng chỉ định xét nghiệm RT-PCR/Realtime RT-PCR trong nước tiểu.
Trong xử trí, đối với phụ nữ mang thai chưa được xét nghiệm vi rút Zika, khi siêu âm có dấu hiệu nghi ngờ đầu nhỏ và/hoặc bất thường về não, làm xét nghiệm phát hiện vi rút Zika và cân nhắc xét nghiệm phát hiện các nhiễm khuẩn bào thai khác tùy theo tình hình dịch tễ, nguyên nhân nghi ngờ. Chuyển sản phụ đến cơ sở có khả năng chẩn đoán trước sinh để chẩn đoán xác định đầu nhỏ.
Trường hợp nếu chẩn đoán xác định có chứng đầu nhỏ, nếu có điều kiện, cân nhắc thực hiện thêm các thăm dò như xét nghiệm nước ối làm nhiễm sắc thể đồ thai nhi và xét nghiệm phát hiện vi rút Zika; chụp CT scan, MRI não thai nhi để hỗ trợ chẩn đoán nguyên nhân và phát hiện các dị tật khác ở thai nhi. Cung cấp đầy đủ thông tin và tư vấn cho người phụ nữ mang thai và người nhà để gia đình tự quyết định.
Trong trường hợp xét nghiệm vi rút Zika dương tính, xử trí điều trị triệu chứng nếu cần. Nếu siêu âm không thấy dấu hiệu nghi ngờ đầu nhỏ và/hoặc bất thường về não thì tiếp tục theo dõi, chăm sóc thai nghén định kỳ theo quy định, bao gồm cả siêu âm. Nếu siêu âm có dấu hiệu nghi ngờ đầu nhỏ và/hoặc bất thường về não cần chuyển đến cơ sở có khả năng chẩn đoán trước sinh để chẩn đoán xác định đầu nhỏ.
Hướng dẫn lưu ý, các cặp vợ chồng/bạn tình dự định có thai không nên đi đến vùng dịch khi không thật sự cần thiết; còn khi đang sống tại vùng có dịch hoặc trở về từ vùng dịch nếu có ý định mang thai cần đến cơ sở y tế để khám và tư vấn trước khi quyết định mang thai. Đối với phụ nữ mang thai 3 tháng đầu và 3 tháng giữa không nên đến vùng dịch khi không thật sự cần thiết, phụ nữ có thai cần đi khám thai định kỳ. Phụ nữ mang thai có thể bị lây nhiễm vi rút Zika do muỗi vằn đốt hoặc quan hệ tình dục với người nhiễm vi rút Zika mà không sử dụng bao cao su. Các biện pháp phòng lây nhiễm vi rút Zika bao gồm diệt muỗi, bảo vệ cá nhân phòng tránh muỗi đốt và tình dục an toàn dùng bao cao su đúng cách.
Đối với gia đình trẻ có hội chứng Zika bẩm sinh hoặc trẻ sinh ra từ mẹ được xác định bị nhiễm Zika khi mang thai, cán bộ y tế tư vấn cho gia đình các thông tin về bệnh do Zika; tiên lượng bệnh; cách sàng lọc, phát hiện các dấu hiệu khiếm khuyết nghe, nhìn, các dấu hiệu chậm phát triển tinh thần, vận động ở trẻ em; cách chăm sóc bệnh nhi phù hợp. Các bà mẹ bị nhiễm vi rút Zika trong khi mang thai vẫn có thể nuôi con bằng sữa mẹ. Gia đình cần tuân thủ các mốc khám định kỳ cho trẻ, đặc biệt trong 2 năm đầu. Cán bộ y tế hỗ trợ tâm lý cho gia đình, giới thiệu các cơ sở bảo trợ xã hội nếu cần.
Về giám sát, báo cáo thống kê các trường hợp đầu nhỏ ở thai nhi và trẻ sơ sinh nghi do vi rút Zika thực hiện theo hướng dẫn được ban hành kèm theo Quyết định số 1425/QĐ-BYT ngày 15/4/2017 của Bộ Trưởng Bộ Y tế.
Quỳnh Anh