Bệnh do vi rút Zika là bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn, có thể gây thành dịch và hiện đang lưu hành ở Việt Nam. Hiện nay chưa có vắc xin dự phòng và thuốc điều trị đặc hiệu.
Theo Hướng dẫn của Bộ y tế ngày 15/3/2019, đối với việc xử trí, chăm sóc, theo dõi trẻ từ 0-24 tháng tuổi có hội chứng Zika bẩm sinh hoặc trẻ sinh ra từ mẹ được xác định bị nhiễm Zika trong thời gian mang thai.
Về đánh giá lâm sàng, cần khai thác tiền sử mẹ về bệnh lý di truyền (rối loạn nhiễm sắc thể, rối loạn chuyển hóa); nhiễm khuẩn thời kỳ bào thai (Toxoplasma, Rubella Cytomegalovirus, Herpes, giang mai…); nhiễm độc rượu, tia xạ, hóa chất; chấn thương khi mang thai, suy dinh dưỡng nặng thời kỳ mang thai.
Đối với đo vòng đầu: tất cả trẻ mới sinh hoặc trẻ đến khám chữa bệnh tại cơ sở y tế đều phải đo vòng đầu (Trẻ mới sinh cần được đo vòng đầu trong vòng 24 giờ); Tất cả các trẻ <24 tháng tuổi đến khám, chữa bệnh nghi có đầu nhỏ; Ghi số đo vòng đầu và thời điểm đo vào hồ sơ bệnh án; Đánh giá dựa trên biểu đồ vòng đầu của WHO (dành cho trẻ sinh đủ tháng) và biểu đồ Fenton (dành cho trẻ sinh non tháng).
Lưu ý: Nếu không đo được vòng đầu trẻ trong vòng 24 giờ đầu sau đẻ thì cần đo trong vòng 72 giờ. Một số trẻ sơ sinh có số đo vòng đầu trong giới hạn bình thường nhưng bất tương xứng kích thước đầu-mặt cũng có thể coi là trường hợp đầu nhỏ.
Chuyển khám chuyên khoa sớm để phát hiện và can thiệp kịp thời các khiếm khuyết về nghe, nhìn trước khi ra viện hoặc trong vòng tháng đầu sau sinh. Các tổn thương thị giác có thể bao gồm: rối loạn sắc tố ở võng mạc, teo hoàng điểm, teo võng mạc, bất thường hoặc thiểu sản thần kinh thị giác; Các biểu hiện khác như cứng khớp, co cứng, phản ứng quá mức với kích thích, nuốt khó, động kinh.
Về đánh giá cận lâm sàng, những trẻ sau đây cần được xét nghiệm phát hiện vi rút Zika:
- Trẻ sơ sinh và trẻ < 24 tháng tuổi có đầu nhỏ hoặc có các dấu hiệu của hội chứng Zika bẩm sinh;
- Trẻ sơ sinh không có đầu nhỏ hoặc không có các dấu hiệu của hội chứng Zika bẩm sinh, nhưng sinh ra từ mẹ đã được xác định có nhiễm vi rút Zika.
Với những trẻ có các tiêu chí nêu trên, chỉ định xét nghiệm phát hiện bộ gen vi rút Zika bằng kỹ thuật sinh học phân tử (RT-PCR, Realtime RT-PCR,…) trong máu, nước tiểu hoặc dịch não tủy; Xét nghiệm tìm IgM kháng Zika trong huyết thanh.
Nếu IgM (+), thực hiện xét nghiệm tìm kháng thể trung hòa bằng kỹ thuật PRNT3. Nếu hiệu giá kháng thể trung hòa PRNT với vi rút Zika >20 và cao gấp >4 lần so với nồng độ vi rút Flavi khác, đồng thời đã loại trừ nhiễm vi rút Flavi khác thì có khả năng trẻ đã nhiễm vi rút Zika bẩm sinh.
Nếu IgM (-) thì không có bằng chứng trẻ đã nhiễm vi rút Zika bẩm sinh.
Với những trẻ sơ sinh có đầu nhỏ hoặc có các dấu hiệu lâm sàng của hội chứng Zika bẩm sinh, nếu có điều kiện, xét nghiệm máu tìm các nguyên nhân nhiễm trùng khác như Toxoplasma, Rubella, Cytomegalovirus, Herpes, giang mai.
Lưu ý: Nếu có điều kiện, nên lấy máu xét nghiệm trong vòng 48 giờ đầu sau sinh. Nếu lấy máu sau giai đoạn này sẽ khó phân biệt là nhiễm Zika bẩm sinh hoặc trong giai đoạn chu sinh, hay sau sinh.Khuyến cáo không xét nghiệm máu cuống rốn vì có thể có kết quả dương tính giả. Với trẻ dưới 24 tháng tuổi (ngoài thời kỳ sơ sinh): xét nghiệm TORCHS chỉ thực hiện khi cần xác định các nguyên nhân nhiễm khuẩn khác.
Các trường hợp sau đây được khuyến cáo nên siêu âm sọ não, chụp CT scan hoặc MRI sọ não để xác định tổn thương của não:
- Trẻ có vòng đầu nhỏ hơn từ -2SD đến -3SD, hoặc có bất tương xứng kích thước đầu-mặt kèm theo có các biểu hiện lâm sàng khác nêu trên hoặc mẹ nghi ngờ nhiễm Zika trong khi mang thai.
- Trẻ có vòng đầu nhỏ hơn từ -3SD và không phát hiện các nguyên nhân khác dẫn đến đầu nhỏ.
CT scan và MRI đều có thể phát hiện các hình ảnh gợi ý của nhiễm Zika bẩm sinh. MRI có thể xác định chi tiết hơn và phát hiện các bất thường khác. Nếu cơ sở không chụp được CT scan hoặc MRI, có thể siêu âm sọ não nếu kích thước thóp trước vẫn đủ rộng.
Các hình ảnh hay gặp có liên quan đến nhiễm Zika bẩm sinh bao gồm: vôi hóa não, teo não, giãn não thất, bất thường ở tiểu não và thân não, bất thường rãnh cuộn não và thể chai.
Lâm Quyên