Theo ước tính từ Chương trình phối hợp của Liên Hợp quốc về HIV/AIDS, trong năm 2012, ước tính trên toàn thế giới có khoảng 35 triệu người nhiễm HIV và xấp xỉ 1,6 triệu người tử vong do các nguyên nhân liên quan đến HIV.
Ở Việt Nam, đại dịch HIV vẫn ở giai đoạn tập trung, với tỷ lệ nhiễm HIV trong các quần thể nguy cơ còn khá cao, bao gồm: người tiêm chích ma túy, gái mại dâm và nam quan hệ tình dục đồng giới. Trong đó hình thái lây truyền do tiêm chích ma túy là nguyên nhân chính gây bùng nổ dịch HIV/AIDS tại Việt Nam, với 40% số trường hợp nhiễm HIV được báo cáo năm 2013 là người tiêm chích ma túy.
Tiêm chích ma túy là phương thức lây truyền HIV chủ yếu ở nhiều nước trong khu vực và trên thế giới. Theo báo cáo của cơ quan phòng chống ma túy và tội phạm của Liên Hợp Quốc ước tính có khoảng 14 triệu người tiêm chích ma túy trên toàn cầu và tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm tiêm chích ma túy là 10 – 13%. Mặc dù trong những năm gần đây, lây truyền HIV qua đường tình dục ngày càng gia tăng mạnh mẽ nhưng lây nhiễm qua tiêm chích ma túy không an toàn vẫn là nguyên nhân chủ yếu. Có gần 40% số trường hợp được phát hiện nhiễm HIV là người tiêm chích ma túy. Rất nhiều trường hợp lây nhiễm qua đường tình dục là bạn tình của người đã từng tiêm chích ma túy. Vì vậy, tiêm chích ma túy không an toàn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và tiếp tục duy trì dịch HIV tại Việt Nam. Trong số hầu hết các yếu tố nguy cơ lây nhiễm HIV do dùng chung bơm kim tiêm chung khi tiêm chích ma túy là phổ biến trong những người tiêm chích trên toàn thế giới.
Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 nhấn mạnh cần tăng cường công tác xây dựng kế hoạch và chỉ đạo triển khai các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS trong hệ thống giáo dục quốc dân. Đổi mới, mở rộng, nâng cao chất lượng công tác truyền thông về phòng, chống HIV/AIDS, chú trọng truyền thông cho người dễ bị lây nhiễm HIV. Để giảm lây nhiễm HIV/AIDS trong cộng đồng thì việc tìm hiểu thực trạng sử dụng ma túy, tiêm chích ma túy an toàn là rất cần thiết.
Từ tháng 9/2016 đến tháng 12/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Thị Hoa cùng cộng sự Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Thực trạng sử dụng ma túy ở bệnh nhân HIV/AIDS tại tỉnh Hà Giang”.
Đối tượng nghiên cứu gồm 121 bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS đang được quản lý tại Trung tâm phòng chống AIDS tỉnh Hà Giang. Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là người nhiễm HIV > 16 tuổi. Đang được điều trị kháng virus ít nhất 6 tháng. Đồng ý tham gia nghiên cứu. Tiêu chuẩn loại trừ là những trường hợp đang mắc bệnh nhiễm trùng cấp tính và mạn tính; Đang mang thai; Bệnh nhân không có năng lực kiểm soát hành vi của mình; Có thời gian sử dụng thuốc kháng virus < 6 tháng.
Tác giả nghiên cứu phân tích báo cáo, về nhóm tuổi và trình độ học vấn của người nghiện chích ma túy, kết quả nghiên cứu cho thấy: độ tuổi trung bình là 38,0 + 6,7, chủ yếu ở độ tuổi > 30 chiếm tỷ lệ 90,7%. Trình độ học vấn chủ yếu là trung học phổ thông trở xuống chiếm (97,6%).
Đa số các đối tượng nghiên cứu thuộc lớp trẻ, dễ tiếp cận với tiêm chích ma túy nhất nên làm gia tăng nhanh người nghiện chích ma túy và sự phát triển tệ nạn ma túy trong những năm gần đây.
Về thời gian sử dụng ma túy, kết quả nghiên cứu cho thấy thời gian sử dụng ma túy trung bình 12,6 + 8,1 năm, chủ yếu số bệnh nhân có thời gian sử dụng ma túy > 15 năm (42,8%), bệnh nhân có thời gian sử dụng ma túy lâu nhất là 29 năm.
Về các loại ma túy đối tượng nghiên cứu sử dụng chủ yếu là heroin chiếm tỷ lệ 87,8%, cocain chiếm 2,4%, có 7,4% số bệnh nhân sử dụng đơn thuần methadon. Tần suất sử dụng ma túy từ 2 -3 lần/ngày chiếm 71,4%, có 7,1% đối tượng sử dụng ma túy > 3 lần/ngày và có 14,3% số đối tượng không cung cấp thông tin.
Tỷ lệ sử dụng bơm kim tiêm chung trong một tháng gần đây là 4,2%, trong đó tỷ lệ đối tượng sử dụng bơm kim tiêm chung không sạch là 2,7%. Nghiên cứu về thực trạng sử dụng ma túy và hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV ở 413 đối tượng sử dụng ma túy tại Hải Phòng năm 2013, kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc cho thấy có 83,7% số đối tượng sử dụng ma túy > 2 năm, chủ yếu là sử dụng heroin chiếm 99,8%, tần suất tiêm chích ma túy từ 2 -3 lần/ngày chiếm tỷ lệ 81,5%, có 39,1% sử dụng bơm kim tiêm chung trong lần gần đây nhất.
Tác giả nghiên cứu nhận xét, sử dụng bơm kim tiêm chung, đặc biệt là sử dụng bơm kim tiêm chung không được làm sạch ở bệnh nhân HIV là yếu tố nguy cơ lớn nhất làm lây truyền HIV trong nhóm tiêm chích ma túy lây lan ra cộng đồng. Dùng chung dụng cụ tiêm chích với từ hai người bạn chích trở lên trong vòng 6 tháng là yếu tố nguy cơ rất cao. Một nghiên cứu cho thấy: HIV sống ở giọt máu trong bơm kim tiêm của người nghiện chích ma túy khoảng 2 tuần, tỷ lệ HIV còn tồn tại trong bơm kim tiêm từ 5%-60% trong vòng 15-30 ngày và có nguy cơ lây nhiễm cho bạn chích từ 0,3%-0,7%.
Tỷ lệ bệnh nhân đã từng sử dụng bơm kim tiêm chung trong nghiên cứu của tác giả nghiên cứu là 64,3%, trong đó có 70,4% không làm sạch bơm kim tiêm trước khi sử dụng.
Tác giả lưu ý, đối tượng nghiên cứu là những người có thời gian sử dụng ma túy lâu, có bệnh nhân sử dụng ma túy 29 năm. Tuy nhiên, tỷ lệ bệnh nhân sử dụng bơm kim tiêm chung trong 6 tháng gần đây đã giảm rõ rệt chỉ còn 18,5%, đây là một con số thấp so với một số địa phương khác, tuy nhiên so với thời điểm hiện tại con số này vẫn cao hơn một số nghiên cứu khác, có thể do địa điểm nghiên cứu là các tỉnh miền núi với điều kiện kinh tế khó khăn, chủ yếu là người dân tộc thiểu số nên nhận thức của bệnh nhân có nhiều hạn chế.
Tác giả nghiên cứu có kết luận thời gian sử dụng ma túy trung bình là 12,6 + 8,1 năm. Loại ma túy sử dụng chủ yếu là heroin chiếm 87,8%. Tần suất sử dụng ma túy chủ yếu từ 2 -3 lần/ngày chiếm 71,4%.
Tỷ lệ bệnh nhân đã từng sử dụng bơm kim tiêm chung là 64,3%, trong đó có 70,4% bơm kim tiêm chưa được làm sạch khi sử dụng. Tỷ lệ sử dụng bơm kim tiêm chung tại thời điểm 6 tháng gần nhất đã giảm (18,5%) so với trước đó.
Thanh Tùng