Tại Hội nghị phòng chống dịch bệnh mùa hè do Bộ Y tế tổ chức tại TP. Đà Nẵng vào tháng 3/2018, PGS TS Phan Trọng Lân – Viện trưởng Viện Pasteur TP. HCM trình bày báo cáo “Dự báo tình hình dịch và giải pháp phòng chống dịch bệnh mùa hè 2018 tại khu vực phía Nam”.
Theo PGS Lân, năm 2017 các tỉnh phía Nam có 72.300 trường hợp mắc bệnh SXH, tăng 19% so với năm 2016. Bệnh TCM có hơn 36.000 trường hợp mắc, tăng 15% so với năm 2016; bệnh quai bị tăng 87%; bệnh liên cầu lợn tăng 53%; bệnh thủy đậu tăng gấp 2 lần.
PGS Lân nhấn mạnh rằng việc dự báo sớm tình hình dịch bệnh sẽ giúp có kế hoạch can thiệp kịp thời; chính quyền các cấp quyết tâm, tăng đầu tư nguồn lực, kinh phí để kiểm soát dịch, bệnh; trong đó ngành y tế thực hiện nghiêm túc báo cáo trực tuyến theo Thông tư số 54/2015/TT-BYT ngày 28/12/2015 hướng dẫn chế độ thông tin báo cáo và khai báo bệnh, dịch bệnh truyền nhiễm, từ đó phát hiện và khoanh vùng sớm, can thiệp hiệu quả.
PGS Phan Trọng Lân chia sẻ, cơ sở để dự báo và phân tích yếu tố nguy cơ gây ra dịch, nhất là dịch bệnh SXH cần quan tâm đến các yếu tố đầu vào là bệnh; người; điều kiện khí hậu và tự nhiên; vấn đề đô thị hóa, mật độ dân số, đầu tư cho y tế công, mức độ vệ sinh trong cơ sở y tế; môi trường kinh tế - xã hội; các can thiệp của chương trình dự phòng, chất lượng công tác phòng chống dịch bệnh; đối với yếu tố bệnh cần chú ý đến sinh lý bệnh, khả năng lây truyền của bệnh, xác suất lây bệnh; thời gian ủ bệnh; các triệu chứng của bệnh, còn đối với yếu tố con người cần chú ý vào kiểu gen; hành vi; tình trạng miễn dịch; tiền sử nhiễm bệnh; đặc điểm dân số, cấu trúc tuổi, giới tính, di biến động dân số. Từ những yếu tố của đầu vào đó các chuyên gia sẽ phân tích đưa racác dự báo tình hình dịch bệnh như danh sách mối nguy cơ, yếu tố dẫn dắt; bản đồ nguy cơ; xác suất xuất hiện dịch bệnh xâm nhập, những loại bệnh mới nổi; mức độ tác động của các mối nguy cơ; mức độ và tốc độ lây nhiễm; gánh nặng bệnh tật và dự báo hiệu quả các can thiệp lên cộng đồng.
PGS Lân cho biết, đầu năm 2018 dự báo với sự tác động của La Nina từ tháng 1-4 sẽ có 65% lượng mưa nhiều hơn, xuất hiện những cơn mưa trái mùa; nhiệt độ trung bình thấp hơn; xâm nhập mặn diễn ra tương đương như năm 2017; với mưa nhiều và nhiệt độ thấp sẽ là điều kiện lý tưởng cho véc tơ phát triển, gia tăng muỗi đẻ trứng; còn xâm nhập mặn sẽ gây ra thiếu nước sạch, người dân trữ nước, tăng vật chứa làm ảnh hưởng đến điều kiện muỗi có nơi đẻ trứng, phát triển. Thiếu nước cũng làm cho vấn đề vệ sinh tay kém hơn.
PGS Lân cũng quan tâm đến tình trạng di dân, hiện ở Đông Nam bộ có mật độ dân số là 694 người/km2; còn Tây Nam bộ có 433 người/km2đứng hàng thứ 2, thứ 3 cả nước về mật độ dân số. Việc di cư nông thôn ra thành thị; ở các tỉnh khác đến vùng Đông Nam bộ, Tây Nguyên sẽ làm số trẻ dưới 1 tuổi thường xuyên thay đổi, quản lý đối tượng của ngành y tế trong công tác tiêm chủng mở rộng sẽ thường bị bỏ sót. Một yếu tố làm ảnh hưởng đến tình hình dịch bệnh đó là sự biến đổi dân cư mạnh vào những ngày Lễ, nghỉ Tết; có thể sẽ góp phần gia tăng nguy cơ lây lan bệnh; đem bệnh từ nơi làm, nơi học về; đem bệnh từ nhà đến tỉnh khác, ảnh hưởng đến công tác quản lý tiêm chủng.
PGS Lân lưu ý trong ngành y tế, việc báo cáo bệnh, dịch theo Thông tư 54 còn chậm và sót nhiều. Một điểm cần quan tâm là công tác dự phòng, kiểm soát dịch bệnh chưa đáp ứng nhu cầu mong muốn; nhiều bệnh chưa có biện pháp can thiệp đặc hiệu, hiệu quả cao. Các can thiệp hiện nay chỉ nhằm chống dịch, ngăn không để dịch lớn xảy ra; do vậy biện pháp chống dịch bệnh cần theo hướng dẫn, triển khai phải sớm, phải đúng và đầy đủ là rất quan trọng.
PGS Lân thông tin, tình hình bệnh SXH các tỉnh phía Nam, týp vi rút DEN-1 vẫn giữ ưu thế; DEN-2 có xu hướng lan rộng và gia tăng; dự báo năm 2018 có nguy cơ chuyển đổi týp DEN. Hiện nay các tỉnh miền Đông Nam bộ số mắc SXH đang vượt chuẩn. Chỉ số BI của khu vực phía Nam luôn vượt ngưỡng an toàn (BI = 30) ổ bọ gậy đa dạng, khó xử lý triệt để; quần thể véc tơ phát triển mạnh do mưa đến sớm, tháng 4 – 8, lượng mưa cao từ 15 – 30% so với năm 2017, nhiệt độ trung bình giảm.
Theo kết quả nghiên cứu tại Đài Loan sau 3 tháng mưa, ẩm, mật độ côn trùng muỗi đã gia tăng đáng kể, đối với Việt Nam thời gian bùng dịch SXH chỉ sau 1 – 8 tuần từ khi có sự gia tăng nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa. Do vậy cần thực hiện tốt kế hoạch phòng chống, sẵn sàng đáp ứng dịch bệnh, giám sát chặt chẽ chiều hướng dịch bệnh; giám sát sự thay đổi týp vi rút gây bệnh; phát hiện sớm và tăng cường xử lý ổ dịch sớm, triệt để.
Các ngành các cấp phối hợp ngành y tế triển khai tốt các biện pháp dự phòng; tăng cường truyền thông nguy cơ, vệ sinh cá nhân và môi trường; thực hiện các chiến dịch diệt lăng quăng ngay sau các đợt mưa đầu mùa; tăng độ bao phủ tiêm chủng vắc xin.
Ngô Thanh