Năm 2017, cả nước ghi nhận hơn 184.700 trường hợp mắc sốt xuất huyết (SXH), có 32 trường hợp tử vong. So với năm 2016, số mắc SXH nhập viện tăng 19,6%.
Theo Tổ chức Y tế thế giới hiện có khoảng 319 triệu người trên thế giới đang sống ở những nơi có nguy cơ lây truyền bệnh SXH. Bệnh dịch SXH đã lan rộng 128 quốc gia ở Châu Á, Thái Bình Dương, Châu Mỹ, Châu Phi và vùng Caribe. SXH là bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chưa có vắc xin. SXH lan truyền từ người bệnh sang người lành chủ yếu qua muỗi cái Aedes Aegypti và Aedes albopictus nhiễm vi rút Dengue. Vi rút Dengue có 4 týp huyết thanh là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Cả 4 týp vi rút Dengue hiện đang lưu hành ở Việt Nam và luân phiên gây dịch bệnh khác nhau ở các địa phương.
Số ca mắc và tử vong do SXHD
Theo PGS TS Trần Như Dương – Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương, tình hình dịch bệnh năm 2017 diễn biến phức tạp là do những lý do: mùa hè đến sớm, khu vực miền Bắc không có đợt rét tháng Ba, nhiệt độ trung bình cao dẫn đến véc tơ truyền phát triển mạnh. Mùa mưa của khu vực miền Nam đến sớm hơn và lượng mưa cao hơn những năm trước. Thời tiết ở các khu vực diễn biến thất thường, xen kẽ ngày nắng, ngày mưa nên muỗi truyền bệnh phát triển, khó xử lý triệt để. Một số nơi bệnh gia tăng do nhiều năm không có dịch do đó miễn dịch cộng đồng giảm.
Quá trình đô thị hóa, di biến động dân cư, nhiều công trình xây dựng, công ty, nhà máy và khu tập thể cũ phát sinh các ổ bọ gậy khó xử lý. Sự hợp tác của người dân trong hoạt động diệt loăng quăng/bọ gậy và phun hóa chất diệt muỗi chưa cao. Tập quán tích trữ nước của người dân chưa thay đổi đáng kể cùng với sự thay của người dân trong sinh hoạt thường ngày phát sinh nhiều nguồn chứa bọ gậy khác nhau như hố ga, dụng cụ đựng nước phế thải, lốp xe, chậu, lo hoa...Sự phối hợp liên ngành trong công tác phòng chống dịch tại nhiều địa phương chưa cao. Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin phòng chưa được sử dụng. Chưa có kinh phí từ Chương trình mục tiêu, nhiều địa phương không cấp kinh phí cho phòng chống SXH. Mạng lưới cộng tác viên không được duy trì. Mục chi cho các hoạt động không phù hợp với thực tiễn.
Muỗi Aedes thu thập được giữa, trong và ngoài ổ dịch
PGS Dương cho biết, mục tiêu phấn đấu là giảm được 8% tỷ lệ mắc SXH trên 100.000 dân giai đoạn 2016-2020 so với giai đoạn 2011-2015; khống chế tỷ lệ chết/mắc do SXH xuống ≤ 0,09%. Để đạt được mục tiêu đề ra, công tác giám sát trọng điểm được đặc biệt quan tâm nhằm đạt chỉ tiêu 100% bệnh nhân SXH lâm sàng tại xã điểm và huyện được điều tra, báo cáo. 100% bệnh nhân được chẩn đoán SXHD lâm sàng được chỉ định lấy mẫu và xét nghiệm huyết thanh học hoặc phân lập vi rút. Giám sát véc tơ truyền bệnh tại cộng đồng 01 lần/tháng. Duy trì 3 điểm giám sát. Mỗi điểm giám sát gồm 01 bệnh viện tuyến quận/huyện/thị xã và 01 xã/phường (không phải xã/phường điểm của tỉnh).
Mối liên quan thời tiết, véc tơ, bệnh nhân
Điểm giám sát tại bệnh viện: Mỗi tỉnh chọn 01 điểm giám sát (01 bệnh viện tuyến huyện). Số lượng điểm giám sát có thể mở rộng tùy theo khả năng của từng tỉnh. Điểm giám sát cộng đồng: Mỗi tỉnh thực hiện giám sát điểm tại cộng đồng theo tỷ lệ phần trăm số xã/phường điểm được quy định cụ thể trong kế hoạch hoạt động hàng năm.
Đối với các hoạt động diệt lăng quăng, chiến dịch vệ sinh môi trường; hoạt động phun hóa chất diệt muỗi đều phải huy động sự tham gia của các cấp chính quyền, các ban ngành đoàn thể, các tổ chức xã hội, người dân trong cộng đồng cùng tham gia. Cán bộ chuyên trách về SXH, ngoài nhiệm vụ thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ còn tham gia triển khai các hoạt động sau: Là đầu mối triển khai các hoạt động phòng chống sốt xuất huyết tại các đơn vị triển khai dự án (tỉnh, huyện, xã). Giám sát, hướng dẫn hoạt động của cộng tác viên; Đánh giá hoạt động của cộng tác viên, giao ban với Cộng tác viên trong khu vực phụ trách hàng tháng.
PGS Trần Như Dương lưu ý công tác tổ chức thực hiện phòng chống SXH đối với tuyến tỉnh cần tập trung vào các hoạt động giám sát trọng điểm SXH của tỉnh. Tham gia đoàn giám sát dịch tễ chủ động tại các xã điểm; Chỉ đạo, hỗ trợ các huyện, xã giám sát, xử lý ổ dịch; Tập huấn cho cán bộ y tế tuyến huyện và xã phòng chống SXH; Đầu mối tổ chức tập huấn cho Cộng tác viên. Lấy mẫu hoặc nhận mẫu từ các huyện, bệnh viện để trực tiếp xét nghiệm vi rút bằng MAC ELISA và gửi mẫu về các Viện khu vực để phân lập vi rút. Chỉ đạo tuyến huyện, xã tổ chức các chiến dịch truyền thông, vệ sinh môi trường (VSMT), diệt muỗi, loăng quăng, bọ gậy. Thống kê, báo cáo hàng tuần, hàng tháng theo quy định.
Đối với tuyến huyện, thực hiện giám sát bệnh nhân, tham gia đoàn giám sát côn trùng chủ động hàng tháng; Phối hợp với tỉnh triển khai các điểm giám sát trọng điểm; Triển khai thực hiện chiến dịch VSMT, chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi chủ động tại các xã; Hỗ trợ tuyến xã giám sát, xử lý các ổ dịch SXH. Tổ chức các hoạt động tuyên truyền phòng chống SXH trên địa bàn huyện; Lấy mẫu xét nghiệm NS1 nếu có. Gửi mẫu cho Trung tâm YTDP tỉnh để xét nghiệm MAC ELISA hoặc phân lập vi rút theo yêu cầu; Tham gia và tổ chức tập huấn cho cán bộ y tế tuyến dưới; Phối hợp với Trung tâm YTDP tỉnh triển khai các hoạt động khác.
Đối với tuyến xã, triển khai mạng lưới Cộng tác viên theo tỷ lệ hàng năm của Dự án. Cán bộ chuyên trách SXH: Phối hợp với CTV giao ban hàng tháng, thống kê, báo cáo tình hình SXH hàng tuần, hàng tháng. Theo dõi việc Cộng tác viên hàng tháng đi kiểm tra, vận động, hướng dẫn các hộ gia đình diệt muỗi, loăng quăng bọ gậy. Giám sát bệnh nhân, côn trùng tại xã. Tham gia đoàn giám sát dịch tễ chủ động hàng tháng. Tổ chức các chiến dịch VSMT, phun hóa chất diệt muỗi chủ động. Tổ chức truyền thông phòng chống SXH trên loa phát thanh của xã hoặc tổ chức các buổi truyền thông trực tiếp. Tham gia và tổ chức các lớp tập huấn cho cộng tác viên.Tổ chức ký cam kết với các hộ gia đình về việc không có bọ gậy trong nhà.
PGS Dương nhấn mạnh phát hiện và xử lý ổ dịch sớm để hạn chế thấp nhất số ca mắc và không để tử vong; Giám sát chặt chẽ để phát hiện ca bệnh sớm đặc biệt tại các ổ dịch cũ và các khu vực nguy cơ cao; Tổ chức xử lý ổ dịch ngay trong vòng 48 giờ, ngăn chặn không để dịch phát triển; Quản lý và theo dõi bệnh nhân chặt chẽ, đảm báo các bệnh nhân có dâu hiệu cảnh báo và thể năng phải được điều trị tại các bệnh viện để hạn chế thấp nhất biến chứng và tử vong.
Trần Hưng