Bệnh viêm gan vi rút là bệnh truyền nhiễm phổ biến gây ra hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe và tử vong do các biến chứng của viêm gan vi rút.
Theo Tổ chức Y tế thế giới, năm 2014 trên thế giới có hơn 2 tỷ người đã từng nhiễm vi rút viêm gan B, khoảng 130-150 triệu người nhiễm vi rút viêm gan C mạn tính. Hàng năm có khoảng 1 triệu trường hợp tử vong có liên quan đến bệnh viêm gan vi rút. Vi rút viêm gan B và C là nguyên nhân gây ra ung thư gan hàng đầu, có đến 57% bị xơ gan và 78% bị ung thư gan do người bệnh đã nhiễm viêm gan vi rút B và C. Đối với người tiêm chích ma túy do sử dụng chung bơm kim tiêm, ước tính có khoảng 10 triệu người nhiễm vi rút viêm gan C trong số 16 triệu người tiêm chích ma túy.
Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ nhiễm vi rút viêm gan B và viêm gan C cao trong quần thể dân cư nói chung và chịu hậu quả nặng nề do nhiễm vi rút viêm gan gây nên. Kết quả nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy tỷ lệ nhiễm vi rút viêm gan của một số nhóm dân cư từ 8 - 25% đối với vi rút viêm gan B và khoảng 2,5 - 4,1% với vi rút viêm gan C, đồng thời cũng đã ghi nhận các trường hợp nhiễm vi rút viêm gan A, D, E trong số các bệnh nhân viêm gan nhập viện. Tình hình nhiễm vi rút viêm gan B ở nhóm người khỏe mạnh và phụ nữ có thai tại Việt Nam cũng có tỷ lệ từ 10-20%. Đây là yếu tố quan trọng gây nhiễm vi rút viêm gan B ở trẻ em qua lây truyền mẹ con trong quá trình chuyển dạ đẻ và là nguyên nhân chính gây viêm gan mạn tính ở trẻ em. Theo kết quả của các nghiên cứu trong nước và quốc tế, 90% số trẻ nhiễm vi rút viêm gan B sau khi sinh hoặc trong những năm đầu đời có nguy cơ chuyển thành nhiễm vi rút viêm gan B mãn tính. Viêm gan mạn tính là một vấn đề y tế nghiêm trọng ở Việt Nam và ung thư gan là nguyên nhân chính gây tử vong do ung thư.
Nhiễm vi rút viêm gan, đặc biệt là vi rút viêm gan B và viêm gan C đang diễn biến một cách âm thầm nhưng là vấn đề lớn đối với sức khỏe người dân nước ta hiện nay, tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến chứng và gây tử vong.
Chúng ta biết rằng có 5 loại viêm gan vi rút bao gồm viêm gan vi rút A, B, C, D và E. Trong đó viêm gan vi rút B và C lây truyền qua đường máu, đường quan hệ tình dục và mẹ truyền sang con tương tự như đường lây truyền HIV. Viêm gan vi rút D chỉ lây truyền khi có mặt viêm gan B và có đường lây truyền tương tự. Viêm gan vi rút A và E lây qua đường phân – miệng do thức ăn, nước uống và thực hành vệ sinh không đầy đủ.
Bệnh viêm gan B có thể phòng ngừa được nếu sử dụng vắc xin sớm và đúng quy định. Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo tất cả trẻ em nên được tiêm phòng vắc xin viêm gan B; tiêm vắc xin viêm gan B trong vòng 24 giờ sau khi sinh và hoàn thành đủ ba mũi vắc xin theo đúng lịch tiêm chủng quốc gia sẽ ngăn ngừa được lây truyền vi rút viêm gan B từ mẹ sang con. Việc tiêm vắc xin thực hiện càng sớm thì hiệu quả càng cao, với mũi tiêm trong 24 giờ sau sinh kết hợp với tiêm đủ 3 liều vắc xin viêm gan B sau đó có khả năng phòng được 90% các trường hợp lây truyền từ mẹ sang con.
Ngoài ra những người có nguy cơ cao nhiễm vi rút viêm gan B gồm người tiêm chích ma túy, người chạy thận nhân tạo, người có hành vi tình dục nguy cơ cao, người chưa có miễn dịch và tiếp xúc gần gũi với người bị viêm gan B mạn tính cần được khuyến khích tiêm phòng vắc xin viêm gan B.
Đối với viêm gan vi rút C hiện nay chưa có vắc xin dự phòng. Hiện nay có các thuốc thế hệ mới tác dụng trực tiếp lên vi rút, hiệu quả điều trị tốt, tuy nhiên chi phí thuốc điều trị viêm gan vi rút C rất đắt tiền. Mặt khác nếu người bệnh không tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị sẽ làm giảm hiệu quả của việc điều trị bệnh viêm gan vi rút C.
Viêm gan vi rút A lây qua đường ăn uống, đa số bệnh tự khỏi nhưng có một tỷ lệ nhỏ (0,1%-0,8%) có thể bị viêm gan bùng phát dẫn đến tử vong. Viêm gan vi rút A thường khu trú tại một khu vực nhỏ và không tạo các đợt dịch lớn trong cộng đồng. Bệnh viêm gan vi rút A đã có vắc xin dự phòng và hiệu quả. Nếu điều kiện vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm không tốt, nguy cơ phát sinh bệnh viêm gan vi rút A là có thể xảy ra.
Thường bệnh viêm gan diễn tiến dưới 6 tháng được gọi là viêm gan cấp, viêm gan kéo dài trên 6 tháng được gọi là viêm gan mạn. Trên lâm sàng, các biểu hiện gợi ý đến bệnh viêm gan như vàng da, đau hạ sườn phải chỉ xảy ra khoảng 25% trường hợp, đa số bệnh nhân không có triệu chứng rõ ràng, chỉ được phát hiện tình cờ khi làm xét nghiệm. Việc chẩn đoán viêm gan vi rút phải dựa vào kết quả xét nghiệm máu chuyên biệt cho từng loại vi rút.
Trong bối cảnh gánh nặng bệnh gan do vi rút ngày càng trở nên nặng nề, Tổ chức Y tế thế giới đã kêu gọi các quốc gia phát triển các chiến lược hiệu quả đối phó với bệnh viêm gan và nâng cao nhận thức về căn bệnh này. Từ năm 2011, Tổ chức Y tế thế giới đã lấy ngày 28/7 hàng năm là “Ngày phòng chống viêm gan thế giới”.
Ngày 05/3/2015, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch phòng chống bệnh viêm gan vi rút giai đoạn 2015 – 2019 kèm theo Quyết định số 739/QĐ-BYT với mục tiêu làm giảm lây truyền vi rút viêm gan và tăng khả năng tiếp cận của người dân với các dịch vụ dự phòng, chẩn đoán, điều trị và chăm sóc bệnh viêm gan vi rút.
Để phòng chống bệnh viêm gan vi rút, các bà mẹ và gia đình cần cho bé được tiêm ngừa vắc xin viêm gan B trong vòng 24 giờ sau sinh tại các phòng sinh và tiêm đủ 3 mũi vắc xin trong lịch chương trình tiêm chủng quốc gia. Những người có hành vi nguy cơ cao nhiễm vi rút viêm gan cần đến cơ sở y tế để được tư vấn, khám, xét nghiệm sàng lọc để phát hiện và điều trị sớm các trường hợp nhiễm vi rút viêm gan.
Các ban, ngành, tổ chức chính trị - xã hội tại mỗi địa phương cần phối hợp với ngành Y tế vận động các hộ gia đình, cá nhân thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, rửa tay sạch, an toàn vệ sinh thực phẩm, vận động các bà mẹ đưa con đi tiêm phòng vắc xin viêm gan B đúng lịch, vận động những người có nguy cơ cao mắc bệnh viêm gan do vi rút tham gia khám sàng lọc để phát hiện sớm, điều trị bệnh viêm gan vi rút kịp thời./.
BS Tôn Thất Toàn
Giám đốc Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe tỉnh Khánh Hòa