Năm 2011, Việt Nam có 753 đô thị theo báo cáo điều tra cơ bản về các vấn đề quản lý vệ sinh các khu vực đô thị của Việt Nam (WB, 2010), tỷ lệ dân số đô thị được tiếp cận với dịch vụ vệ sinh năm 2008 là 91%. Công trình vệ sinh hộ gia đình (HGĐ) phổ biến nhất là nhà tiêu tự hoại chiếm trên 80% . Nhờ khuynh hướng phát triển đô thị theo hướng hiện đại, hầu hết mỗi căn hộ gia đình đã có nhiều hơn một công trình vệ sinh.
Theo báo cáo đánh giá lĩnh vực cấp nước và vệ sinh môi trường Việt Nam do WHO, Unicef và BYT Việt Nam năm 2012 nhận định Vệ sinh hộ gia đình và nơi công cộng tại nông thôn Việt Nam nêu rõ: Nhận thức và hành vi của người dân sử dụng nhà tiêu hộ gia đình còn hạn chế. Hiện vẫn còn khoảng 23% số hộ dân nông thôn không có nhà tiêu, khoảng 1/3 số hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh (HVS) nhưng sử dụng và bảo quản không đúng. Chủ trương xây dựng mô hình nhà tiêu hợp vệ sinh theo mẫu từng xã đã không góp phần phổ biến nhân rộng các loại nhà tiêu. Hơn nữa người dân có xu hướng đợi nhà nước hỗ trợ thay vì tự bỏ tiền đầu tư xây dựng. Công việc tư vấn, hướng dẫn cho các hộ gia đình xây dựng và sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh chưa đầy đủ .
Tiếp thị xã hội và hình thành chuỗi cung cầu trong một số lĩnh vực đời sống đã tỏ ra hiệu quả và bên vững như tiếp thị sử dụng bếp gas, bếp điện thay thế bếp dầu, bếp than tổ ong, tiếp thị xã hội sử dụng bao cao su trong phòng trách lây nhiễm bệnh STDs…kết quả cho thấy cộng đồng chấp nhận thay đổi hành vi và sự sẵn có chuỗi cung ứng giúp cho các hộ gia đình đã bỏ sử dụng bếp than tổ ong, bếp dầu không hợp vệ sinh để chuyển sang sử dụng các loại bếp đun nấu hợp vệ sinh, tiện lợi hơn mặc dù phải đầu tư chi phí nhiều hơn.
Vừa qua, nhóm tác giả nghiên cứu Dương Chí Nam cùng cộng sự Cục Quản lý Môi trường, Bộ Y tế thực hiện và báo cáo đề tài biện pháp tiếp thị xã hội và thúc đẩy chuỗi cung cầu nhà tiêu hợp vệ sinh tại cộng đồng nông thôn tỉnh Hòa Bình năm 2015.
Theo tác giả nghiên cứu, tỷ lệ hộ gia đình tại cộng đồng nông thôn Hòa Bình đang sử dụng nhà tiêu tự hoại chiếm ưu thế trong kết quả điều tra 2014 cho thấy một thực tế khuynh hướng của nhu cầu tiếp cận nhà tiêu hợp vệ sinh ngày càng cao hơn.
Huyện Mai Châu và Kim Bôi tỉnh Hòa Bình là các địa phương chưa bị tác động bởi quá trình đô thị hóa, chưa hình thành các nếp quen tiến bộ mới vệ sinh công cộng và vệ sinh hộ gia đình. Vì thế chọn địa bàn này áp dụng biện pháp tiếp thị xã hội và thúc đẩy chuỗi cung cầu nhà tiêu hợp vệ sinh, kết quả hoạt động can thiệp làm cơ sở khoa học cho mở rộng sau này.
Theo Bs Dương Chí Nam, mục tiêu của nghiên cứu can thiệp này là làm rõ biện pháp tiếp thị xã hội nhà tiêu hợp vệ sinh tới cộng đồng nông thôn, thông qua giáo dục sức khỏe môi trường, thay đổi hành vi vệ sinh và tạo chuỗi cầu, cung nhà tiêu hợp vệ sinh, cải thiện bức tranh vệ sinh môi trường tại cộng đồng nông thôn tại các hộ gia đình ở hai huyện nghiên cứu.
Tỷ lệ hộ gia đình tại cộng đồng nông thôn hai huyện Mai Châu và Kim Bôi đã có nhà tiêu và đã có nhà tiêu HVS tăng lên sau can thiệp tăng lên rõ rệt. Theo đó 65,7% HGĐ trong điều tra cuối kỳ có nhà tiêu HVS cao hơn có ý nghĩa thống kê so với điều tra đầu kỳ là 21,8%.
Trong số các loại nhà tiêu HVS, tỷ lệ HGĐ có nhà tiêu tự hoại đã tăng lên đáng kể nhất so với trước can thiệp, từ 19,8% lên tới 44,8% (<0,001). Trong khi đó, tỷ lệ các loại nhà tiêu HVS khác như nhà tiêu chìm có ống thông hơi, nhà tiêu thấm dội nước, nhà tiêu hai ngăn tăng không đáng kể so với các loại nhà tiêu còn lại. Sau can thiệp, có sự cải tiến đáng kể về loại nhà tiêu của các HGĐ. Tỷ lệ HGĐ có nhà tiêu thay đổi theo chiều hướng tăng từ 1,5% đến 29,0% đối với các loại nhà tiêu tự hoại, thấm dội, Biogas, nhà tiêu tự hoại tăng số lượng lớn nhất, nhà tiêu hai ngăn tuy có tăng, nhưng chưa có ý nghĩa thống kê (p>0,05), đặc biệt các loại nhà tiêu xô, cầu nhà tiêu chìm không có ống thông hơi, nhà tiêu một ngăn nổi đang giảm sau giai đoạn can thiệp, với chênh lệch từ 0,2% đến 25,3%, chỉ số hiệu quả 18,18% đến 88,15% (p<0,001), nhà tiêu chìm có ống thông hơi cho thấy có chiều hướng giảm nhưng chưa có ý nghĩa thống kê (p>0,05). Kết quả này cho thấy tiếp thị xã hội nhà tiêu hợp vệ sinh đã tác động tới khuynh hướng người dân đang ngày càng có xu hướng chọn sử dụng nhà tiêu tự hoại là chính thay vì các loại nhà tiêu khác.
Tỷ lệ phần trăm hộ gia đình có nhà tiêu đạt tiêu chuẩn về xây dựng.Tỷ lệ này được tính bằng tổng số HGĐ có nhà tiêu thuộc loại HVS và đạt 9/10 tiêu chuẩn về xây dựng theo Thông tư số 27/2011/TT-BYT . Kết quả điều tra cho thấy, có 71,2% HGĐ trong điều tra cuối kỳ có nhà tiêu đạt tiêu chuẩn HVS về xây dựng, cao hơn và có ý nghĩa so với điều tra đầu kỳ (23,8%), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p<0,001. Qua đó có thể thấy rằng, bằng các biện pháp can thiệp, việc xây dựng nhà tiêu hợp tiêu chuẩn về vệ sinh đã được chú trọng hơn nhiều so với lúc trước.
Tỷ lệ phần trăm nhà tiêu thuộc loại HVS đạt các tiêu chuẩn vệ sinh về sử dụng, bảo quản: Tỷ lệ này được tính bằng tổng số HGĐ có nhà tiêu thuộc loại HVS và đạt từ 03 tiêu chí về sử dụng và bảo quản trở lên theo Thông tư số 27/2011/TT-BYT. Kết quả điều tra cuối kỳ có 70,3% HGĐ có nhà tiêu đạt tiêu chuẩn về sử dụng và bảo quản. So với trước can thiệp (23,5%), tỷ lệ này đã tăng 3 lần (CSHQ:255,7%, p<0,001).
Tỷ lệ chung nhà tiêu HVS đạt cả hai tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng và sử dụng, bảo quản được cải thiện đáng kể từ 21,8% trước can thiệp tăng lên 65,7% sau can thiệp.
Tác giả nghiên cứu có kết luận, kết quả can thiệp tiếp thị xã hội, thúc đẩy chuỗi cung cầu nhà tiêu tại cộng đồng nông thôn Hòa Bình đã làm tăng tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh cả tiêu chuẩn về xây dựng và sử dụng bảo quản từ 21,8 lên 65,7%, chỉ số hiệu quả 201,38%, đồng thời khuynh hướng các hộ gia đình ưu tiên lựa chọn xây mới nhà tiêu tự hoại tăng từ 19,8% lên 44,8%./.
Hoa Đăng