Ngày 26/12/2017, Bộ Y tế ban hành Chỉ thị số 10/CT-BYT về tăng cường hoạt động giảm kỳ thị và phân biệt đối xử liên quan đến HIV trong các cơ sở y tế.
Theo đó các đơn vị trong ngành y tế cần rà soát lại quy trình cung cấp dịch vụ dễ phát sinh kỳ thị và phân biệt đối xử liên quan đến HIV trong cơ sở y tế như quy trình xét nghiệm HIV và trả kết quả xét nghiệm; quy trình khám bệnh, chữa bệnh; quy trình lưu trữ hồ sơ, bệnh án; quy trình bảo mật thông tin cá nhân người bệnh để cập nhật, điều chỉnh các quy trình, tránh kỳ thị phân biệt đối xử với người nhiễm HIV.
Cán bộ y tế cần nhớ, hai nguyên nhân gốc rễ của tình trạng kỳ thị và phân biệt đối xử, đó là thái độ phê phán và đổ lỗi với người nhiễm HIV; sợ bị nhiễm HIV qua tiếp xúc người bệnh nhiễm HIV. Kỳ thị là những gì mà người bị kỳ thị đã trải nghiệm hoặc cảm nhận; vì vậy điều quan trọng là những người bị kỳ thị cảm thấy như thế nào, chứ không phải liệu nhân viên y tế cảm thấy đang làm công việc tốt hay không. Một số hành vi, thái độ của nhân viên y tế có thể làm cho người nhiễm HIV bị tổn thương, đó là sự kỳ thị.
Nhân viên y tế cần làm việc một cách chuyên nghiệp, cung cấp dịch vụ y tế một cách bình đẳng cho tất cả bệnh nhân và điều trị tất cả các bệnh nhân một cách thân thiện. Thực hiện được điều này sẽ góp phần làm giảm sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với bệnh nhân nhiễm HIV và các nhóm nguy cơ cao.
Theo các chuyên gia HIV/AIDS, qua thực tế theo dõi có một số cán bộ y tế không đồng ý với một số dạng thức kỳ thị và phân biệt đối xử có tồn tại, ví dụ sử dụng việc ghi mã B20; vấn đề nằm ở chỗ nhân viên y tế lạm dụng việc sử dụng mã này, sử dụng trên tất cả giấy tờ mà mọi người có thể biết, điều này vi phạm nguyên tắc bảo mật.
Một số người cho rằng chuyển bệnh nhân nhiễm HIV xuống cuối hàng hoặc điều trị bệnh nhân ở phòng riêng biệt là do quy trình của cơ sở y tế đưa ra nhằm tạo thuận tiện cho bệnh nhân HIV; điều này không làm cho người nhiễm HIV thoải mái, cần phải chăm sóc các bệnh nhân là như nhau.
Có một số dạng kỳ thị và phân biệt đối xử khác như sử dụng ngôn ngữ kỳ thị làm bệnh nhân xấu hổ; hành động này liên quan đến sự phán xét của cán bộ y tế; vì vậy người cán bộ y tế cần thay đổi thái độ của mình; cần tôn trọng người nhiễm HIV và những người có nguy cơ cao.
Có những kỳ thị và phân biệt đối xử theo quy định của cơ sở y tế, được thiết lập chính thức hoặc phi chính thức bởi khoa, phòng, bệnh viện mà nhân viên y tế phải tuân theo và coi như thực hành bình thường. Ví dụ làm xét nghiệm HIV thường quy cho trước mỗi ca phẫu thuật; chuyển bệnh nhân nhiễm HIV xuống cuối hàng. Thực tế những thực hành này chỉ áp dụng cho những khoa phòng đặc biệt như khoa sản, khoa ngoại, nha khoa…
Một số dạng kỳ thị phân biệt đối xử khác như cảnh báo phụ nữ nhiễm HIV không nên mang thai, người tiêm chích ma túy nên dừng sử dụng ma túy nếu muốn được điều trị thuốc ARV. Mỗi cơ sở y tế cần xây dựng nguyên tắc thực hành lấy bệnh nhân làm trung tâm, qua đó chúng ta hiểu rõ những cảm nghĩ của người bệnh; đó là những cảm nghĩ bị kỳ thị mà làm cho người bệnh muốn tránh xa cơ sở y tế chúng ta; cán bộ y tế cần lắng nghe người bệnh và tìm hiểu họ đang nghĩ gì về dịch vụ y tế chúng ta cung cấp. Giao tiếp giữa nhân viên y tế và người bệnh rất quan trọng; cần giải thích để người bệnh hiểu, tại sao chúng ta phải thực hiện một số thủ tục ví dụ sử dụng các dụng cụ để dự phòng lây chéo; nếu không giải thích cung cấp thông tin người bệnh sẽ không hiểu điều gì đang xảy ra.
Luật phòng chống HIV quy định rõ chỉ những ai trực tiếp điều trị cho người nhiễm HIV (bác sĩ, y tá) mới được biết thông tin người bệnh. Trước đây, gia đình người nhiễm HIV cũng được thông báo về tình trạng nhiễm HIV của bệnh nhân, nay theo luật phòng chống HIV chỉ có vợ hoặc chồng của bệnh nhân là người nhiễm HIV mới được thông báo. Những ai biết tình trạng nhiễm HIV của bệnh nhân đều phải có trách nhiệm bảo mật hồ sơ bệnh nhân, nếu không bạn có thể bị bệnh nhân kiện tụng. Khi chuyển bệnh nhân đến khoa phòng khác, không nên viết dấu hiệu B20 lên trên phong bì.
Cán bộ y tế lưu ý, những hành vi như cách ly, xỉ nhục làm người nhiễm HIV, người có hành vi nguy cơ cảm thấy như bị loại ra khỏi cộng đồng như thể họ không phải là con người; điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và việc tuân thủ điều trị ARV của bệnh nhân nhiễm HIV.
Kỳ thị làm xói mòn lòng tự tin của người bệnh HIV, họ bắt đầu tự nghi ngờ bản thân. Người nhiễm HIV cảm thấy cô đơn, bối rối, mất tinh thần vào thời điểm đang thật sự cần sự hỗ trợ của những người khác, trong đó có cán bộ y tế.
Các chuyên gia HIV/AIDS đưa ra danh sách các hành động mà nhân viên y tế cần thực hiện cán bộ y tế cần lắng nghe, tương tác tốt hơn, kiên nhẫn hơn đối với bệnh nhân có HIV; cán bộ y tế không sử dụng ngôn ngữ gây kỳ thị đối với bệnh nhân của mình; không xì xào bàn tán và nêu tên của bệnh nhân, giữ bảo mật thông tin cho bệnh nhân; không tách riêng các bệnh nhân là người nhiễm HIV hoặc nhóm có nguy cơ cao đối với những bệnh nhân khác, cán bộ y tế cần giữ bảo mật thông tin về kết quả xét nghiệm HIV và các đặc điểm nhân thân của bệnh nhân thuộc nhóm có nguy cơ cao; cán bộ y tế không sử dụng liền lúc 2 găng tay khi thực hiện công việc thường quy tại cơ sở y tế; sẽ sử dụng bơm kim tiêm mới cho mọi bệnh nhân; mang găng tay khi băng bó vết thương cho mọi bệnh nhân.
Đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý cơ sở y tế cần tập huấn cho tất cả nhân viên y tế về nhu cầu của các nhóm nguy cơ và làm thế nào để cung cấp dịch vụ y tế và thông tin phù hợp…thiết lập dịch vụ tư vấn cho nhân viên y tế có chất lượng; thiết lập quy trình báo cáo về tình trạng vi phạm bảo mật; sử dụng giám sát và đánh giá kết quả công việc để đảm bảo chăm sóc và điều trị không có tình trạng kỳ thị và phân biệt đối xử; thiết lập sổ tiếp nhận để ghi lại các khiếu nại về kỳ thị và phân biệt đối xử và có các giải pháp để giải quyết những khiếu nại này, tổ chức tập huấn dự phòng chuẩn cho nhân viên y tế ở tất cả các cấp, các khoa phòng. Hãy dành nụ cười ân cần; chào đón cho những thay đổi, chia sẻ với đồng nghiệp và khuyến khích mọi người hãy cùng làm đó là không kỳ thị phân biệt đối xử đối với người bệnh HIV tại cơ sở y tế của mình.
Hữu Lai