Trong công tác khám chữa bệnh, chiếu chụp X-quang là phương pháp chẩn đoán thường được chỉ định. Việc sử dụng tia X (một loại bức xạ ion hóa) trong khám chữa bệnh có những tác hại cho người tiếp xúc; nhất là cán bộ y tế làm việc tại các phòng chiếu chụp X-quang.
Tiếp xúc với bức xạ ion hóa có thể gây biến đổi gen và nhiễm sắc thể; làm chậm hoặc hủy hoại phân chia tế bào, gây ra các bệnh ung thư như ung thư máu, xương, da và tuyến giáp.
Tháng 1 đến tháng 5/2016, tác giả nghiên cứu Hoàng Ngọc Sơn, Bệnh viện Việt Đức cùng cộng sự Trường Đại học Y tế công cộng, Trung tâm Y tế dự phòng Quảng Ngãi tiến hành nghiên cứu đề tài “Điều kiện an toàn của các phòng X-quang tại các cơ sở y tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi”.
Tỉnh Quảng Ngãi có 14 huyện, thị, thành phố; có 38 cơ sở sử dụng 41 thiết bị X-quang để chẩn đoán hình ảnh; trong đó có 19 phòng X-quang tư nhân. Mẫu định lượng của nghiên cứu là chọn toàn bộ 41 phòng X-quang tại 38 cơ sở y tế; trên thực tế có 28 cơ sở y tế với 31 phòng X-quang tham gia nghiên cứu. Có 3 cơ sở đã đóng cửa; 3 cơ sở chưa được cấp phép hoạt động; 4 cơ sở không tham gia nghiên cứu. Đối với mẫu định tính chọn 03 nhân viên X-quang; 02 Lãnh đạo Bệnh viện; 02 Lãnh đạo Phòng khám cơ sở X-quang tư nhân; 02 Lãnh đạo khoa Chẩn đoán hình ảnh của Bệnh viện; các cán bộ tuyến tỉnh, huyện, khoa Sức khỏe nghề nghiệp Trung tâm Y tế dự phòng và phòng quản lý Công nghệ Sở hữu trí tuệ Sở Khoa học Công nghệ tỉnh.
Theo phân tích của tác giả nghiên cứu Hoàng Ngọc Sơn, tỷ lệ phòng X-quang tổng hợp chiếm đa số với tỷ lệ 97%; chỉ có 3,0% là phòng X-quang nha khoa. Trong 30 phòng X-quang tổng hợp có ¼ phòng X-quang có bàn lật nghiêng; 71% có bàn cố định. Tuyến tỉnh có 22,6% máy X-quang tổng hợp; tuyến huyện 46%; y tế tư nhân 29%. Tất cả phòng X-quang trong nghiên cứu đều tuân thủ tốt quy định về trang bị đèn, biển báo, nội quy nơi làm việc; có 1 đơn vị không có treo bảng hướng dẫn vận hành; hầu hết phòng chụp, phòng rửa phim đạt tiêu chuẩn về diện tích; đối với phòng chụp tư nhân diện tích chật hẹp hơn so với quy định. Có 96,8% số phòng X-quang có chiều cao chỉ đạt chuẩn quy định; 100% phòng chụp đã được ốp chì hoặc trát batit theo quy định của Thông tư số 13/2014/TTLT-BKHCN-BYT và TCVN 6561-1999.
Về lưu trữ hồ sơ, có 89% số đơn vị có đo và lưu trữ hồ sơ liều chiếu xạ cá nhân định kỳ; 93% số đơn vị có thực hiện đo và lưu kết quả đo môi trường bức xạ định kỳ hàng năm. Tác giả lưu ý có 21,4% số cơ sở không khám sức khỏe định kỳ cho nhân viên và lưu trữ hồ sơ sức khỏe của nhân viên làm công tác này. Chỉ có 64% số cơ sở thực hiện đúng quy định khám sức khỏe định kỳ cho nhân viên 6tháng/lần.
Tác giả nghiên cứu Hoàng Ngọc Sơn cho biết, kết quả đo kiểm liều bức xạ tại các cơ sở y tế 100% các phòng X-quang đều có liều bức xạ đạt tiêu chuẩn cho phép. Về vấn đề bảo hộ lao động cho nhân viên chụp X-quang, tại 27 cơ sở có chụp X-quang tổng hợp, có 33,3% số đơn vị không trang bị găng tay chì; 22% số cơ sở không trang bị áo chì hoặc tạp dề chì cho nhân viên chụp X-quang. Có 74% nhân viên X-quang được tham gia đào tạo về an toàn bức xạ do Cục An toàn Bức xạ và hạt nhân tổ chức theo quy định định kỳ 3 năm/lần. Tại các cơ sở y tế công lập, tỷ lệ nhân viên X-quang được đào tạo về an toàn bức xạ là 66,7% cao hơn so với cơ sở y tế tư chỉ có 7,1%.
Tác giả nghiên cứu cho rằng nếu xét theo Quy chế tổ chức và An toàn bức xạ ion hóa phòng X-quang chỉ có 12 cơ sở đạt về an toàn bức xạ đủ 100% các tiêu chí đánh giá. Trong các cơ sở y tế tư nhân chỉ có 1 phòng X-quang đạt về an toàn bức xạ. Lý do cơ sở y tế tư không đạt do diện tích phòng rửa phim không đạt; công tác khám sức khỏe định kỳ không tốt; một số đơn vị chỉ khám sức khỏe định kỳ 1 năm/lần.
Tác giả nghiên cứu Hoàng Ngọc Sơn cho biết theo quy định, diện tích tối thiểu đối với phòng chụp X-quang tổng hợp với bàn chụp lật nghiêng là 20m2; bàn chụp cố định và phòng chụp X-quang nha khoa là 14m2. Theo quy định của Thông tư số 13/2014/TTLT-BKHCN-BYT, hàng năm các đơn vị phải đưa liều kế cá nhân của nhân viên X-quang đi kiểm tra và thực hiện công tác đo kiểm môi trường bức xạ 1 lần/năm. Đối với cơ sở y tế tư ở Quảng Ngãi ít khi có chỉ định chiếu tia chẩn đoán bệnh mà chủ yếu là chụp X-quang nên ít chú trọng trang bị găng tay chì cho nhân viên.
Tác giả nghiên cứu có kiến nghị (1) Các Bệnh viện tuyến huyện, phòng X-quang tư nhân cần trang bị thêm áo chì, găng tay chì để đảm bảo an toàn bức xạ cho nhân viên y tế; trang bị thêm liều kế cá nhân cho nhân viên X-quang hợp đồng ngắn hạn; (2) Nhân viên hợp đồng ngắn hạn và nhân viên X-quang đã hết hạn chứng chỉ An toàn bức xạ tại các cơ sở y tế cần phải được đào tạo và đào tạo lại về an toàn bức xạ theo như quy định.
Trần Mai