Từ năm 2016, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến nghị các quốc gia sử dụng thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) đường uống như một biện pháp dự phòng hiệu quả cho những người có nguy cơ cao lây nhiễm HIV.
Thực hiện hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới, từ tháng 6 đến tháng 12/2017, Việt Nam đã cập nhật Hướng dẫn quốc gia về điều trị và chăm sóc HIV/AIDS, bắt đầu triển khai dịch vụ PrEP tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh từ tháng 6/2017. Sau đó, ngày 12/3/2020, Cục Phòng chống HIV/AIDS (Bộ Y tế) đã ban hành Công văn số 133/AIDS-ĐT nhằm mở rộng dịch vụ PrEP ra toàn quốc, đánh dấu một bước ngoặt trong công tác dự phòng HIV.
Theo báo cáo của Cục Phòng chống HIV/AIDS, đến tháng 1/2022, cả nước có gần 38.000 người đang sử dụng dịch vụ PrEP tại hơn 200 cơ sở y tế. Đáng chú ý, nhóm tuổi 15 – 29 chiếm tới 64% tổng số người sử dụng, cho thấy sự tiếp cận tích cực của giới trẻ với dịch vụ y tế dự phòng hiện đại này. Việc Bộ Y tế tiếp tục mở rộng đối tượng, bao gồm cả sinh viên, học sinh theo Văn bản số 34/AIDS-ĐT ngày 18/01/2022 của Cục Phòng chống HIV/AIDS là bước đi quan trọng giúp PrEP đến gần hơn với cộng đồng.
PrEP là thuốc kháng HIV được sử dụng trước khi có nguy cơ phơi nhiễm, giúp ngăn chặn virus xâm nhập vào cơ thể. Theo kết quả nghiên cứu iPrEx – một trong những nghiên cứu lâm sàng lớn nhất với 2.499 người tham gia là nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) và người chuyển giới nữ (TGW) – việc sử dụng PrEP hàng ngày giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HIV tới 99%. Nhiều nghiên cứu khác cũng khẳng định hiệu quả trên 95% nếu người dùng tuân thủ đúng hướng dẫn.
Hiện nay, có hai hình thức sử dụng PrEP phổ biến:
Một là, uống PrEP hằng ngày: phù hợp cho tất cả những người có hành vi nguy cơ cao, mang lại hiệu quả bảo vệ ổn định. PrEP uống hàng ngày đã chứng minh hiệu lực trên 95% với nhóm MSM trong một số thử nghiệm lâm sàng với sự tham gia của vài ngàn người.
Hai là, uống PrEP theo tình huống (ED-PrEP): được chỉ định cho nhóm MSM có tần suất quan hệ tình dục thấp hơn 2 lần mỗi tuần, với phác đồ uống 2 viên trước khi quan hệ 2–24 giờ, viên thứ 3 sau 24 giờ và viên thứ 4 sau 48 giờ.
Một nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Thúy Vân (WHO Việt Nam) thực hiện tại Cần Thơ giai đoạn 2020–2021 trên 926 người sử dụng PrEP cho thấy, có tới 23,5% người tham gia ưa chuộng mô hình ED-PrEP vì tính linh hoạt và phù hợp với nhu cầu thực tế. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc cung cấp đa dạng hình thức PrEP, giúp người dân có thêm lựa chọn và duy trì điều trị hiệu quả.
Để nâng cao hiệu quả và tăng độ bao phủ của PrEP, Cục Phòng chống HIV/AIDS đã yêu cầu các địa phương phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở điều trị ARV, cơ sở xét nghiệm và các nhóm cộng đồng để truyền thông, quảng bá và giới thiệu dịch vụ đến người có nguy cơ cao. Cùng với đó, các cơ sở y tế cần linh hoạt trong cung cấp dịch vụ như tổ chức điều trị ngoài giờ, cuối tuần, triển khai mô hình lưu động nhằm giảm thời gian chờ, tăng sự thuận tiện cho khách hàng.
Truyền thông dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) cho nhóm thanh thiếu niên
Một yếu tố quan trọng khác là duy trì sử dụng PrEP lâu dài. Các phòng khám cần chủ động xác định rào cản trong việc tuân thủ điều trị, tư vấn động viên và hỗ trợ khách hàng vượt qua khó khăn. Việc xây dựng môi trường y tế thân thiện, bảo mật thông tin cá nhân là yếu tố then chốt giúp người sử dụng PrEP yên tâm tiếp cận và gắn bó với dịch vụ.
Bên cạnh đó, mô hình Câu lạc bộ trực tuyến giữa những sinh viên đang sử dụng PrEP – với sự hỗ trợ của nhóm đồng đẳng – cũng được xem là sáng kiến hiệu quả, vừa giúp chia sẻ kinh nghiệm, vừa tăng cường động lực duy trì điều trị. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong truyền thông và quản lý khách hàng sử dụng PrEP đang ngày càng phát huy tác dụng, đặc biệt trong bối cảnh giới trẻ sử dụng mạng xã hội nhiều.
Để đảm bảo chất lượng dịch vụ, các phòng khám cần thường xuyên triển khai hoạt động quản lý chất lượng (PrEPgual), rà soát tình trạng bỏ trị, mất dấu khách hàng hằng tháng, hằng quý để có biện pháp can thiệp kịp thời. Song song đó, việc công khai, minh bạch giá dịch vụ, phù hợp khả năng chi trả của người dân – đặc biệt nếu có thể miễn phí hoặc trợ giá – sẽ giúp PrEP tiếp cận rộng rãi hơn trong cộng đồng.
Trong thời gian tới, việc tăng cường phối hợp giữa ngành y tế, tổ chức xã hội và nhóm cộng đồng sẽ là yếu tố quyết định giúp Việt Nam đạt được mục tiêu giảm số ca nhiễm HIV mới. PrEP không chỉ là một viên thuốc, mà còn là biểu tượng của sự chủ động, trách nhiệm và tiến bộ trong phòng, chống HIV/AIDS.
PrEP – lá chắn vững vàng giúp bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi HIV. Việc mở rộng sử dụng PrEP, nâng cao nhận thức và duy trì điều trị chính là chìa khóa giúp Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS vào năm 2030.
Hoa Đăng