Thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) được xem là “lá chắn” hiệu quả giúp ngăn ngừa lây nhiễm HIV ở các nhóm nguy cơ cao, trong đó có nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM). Hiệu quả của PrEP phụ thuộc vào việc duy trì và mức độ tuân thủ PrEP theo chỉ định. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những cá nhân có mức độ duy trì và tuân thủ PrEP thấp sẽ có nguy cơ nhiễm HIV cao hơn so với những người duy trì, tuân thủ PrEP tốt.
Theo UNAIDS, kể từ khi HIV được báo cáo vào những năm 1980, đại dịch này đã trở thành một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn cầu. Những nhóm nguy cơ cao thường được đề cập là nhóm nghiện chích ma túy, nhóm MSM, nhóm bán dâm. Năm 2020, khoảng 25% ca nhiễm HIV mới trên toàn cầu xảy ra ở MSM.
Đáng chú ý, nhóm MSM trẻ tuổi được ghi nhận có tỉ lệ nhiễm HIV cao nhất. Một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy, MSM từ 18-24 tuổi có nguy cơ nhiễm HIV cao gấp 2,5 lần so với nhóm lớn tuổi hơn. Tại Thái Lan, tỉ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM tuổi 18-21 được báo cáo là 8,8/100 người/ năm, cao hơn mức 5,9/100 người/năm ở tất cả MSM giai đoạn 2006-2012.
Những con số này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tăng cường các biện pháp dự phòng, đặc biệt là việc sử dụng và tuân thủ PrEP – biện pháp đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ nhiễm HIV đến hơn 90% nếu dùng đúng cách và đều đặn.
Dù PrEP được cung cấp miễn phí hoặc hỗ trợ phần lớn chi phí tại nhiều cơ sở y tế, tỷ lệ tuân thủ sử dụng PrEP trong nhóm MSM vẫn chưa cao. Các chuyên gia cho rằng, việc duy trì sử dụng PrEP bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như chi phí đi lại đến cơ sở y tế; lo ngại về tác dụng phụ; sợ bị lộ xu hướng tình dục; sự kỳ thị từ xã hội; xung đột trong mối quan hệ với gia đình, cha mẹ hoặc cảm giác bất an về tài chính.
(Sự kiện hành trình bảo vệ từ PrEP tại Khánh Hòa)
Nhiều MSM, đặc biệt là MSM trẻ, chia sẻ rằng họ sợ bị gắn mác “ăn chơi phóng túng” hoặc “HIV dương tính” khi sử dụng PrEP. Ngoài ra, thiếu kiến thức đúng về PrEP, thiếu thông tin bảo mật và lo ngại bị phát hiện bởi gia đình cũng là những lý do khiến họ ngần ngại hoặc ngừng dùng thuốc.
Một khảo sát trong cộng đồng LGBT cho thấy, cảm xúc tiêu cực, lịch học tập – làm việc bận rộn, khó duy trì thói quen uống thuốc hàng ngày, hoặc các mối quan hệ cá nhân phức tạp cũng ảnh hưởng không nhỏ đến việc duy trì sử dụng PrEP.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, mức độ tuân thủ PrEP có mối liên hệ chặt chẽ với hành vi và thói quen sinh hoạt cá nhân. Những người dùng PrEP thành công thường gắn việc uống thuốc với một hoạt động cố định trong ngày, như đánh răng buổi sáng hoặc trước khi đi ngủ.
Bên cạnh đó, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ nhắc nhở, như chuông báo điện thoại, tin nhắn nhắc, ứng dụng theo dõi thuốc, hay sự động viên từ bạn tình, bạn bè, nhân viên y tế giúp tăng đáng kể khả năng tuân thủ. Một số MSM ví PrEP như “vắc xin hằng ngày” – cách nhìn nhận này giúp họ chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe bản thân và bạn tình, từ đó hình thành thói quen sử dụng lâu dài.
Theo các chuyên gia HIV/AIDS, yếu tố hỗ trợ xã hội đóng vai trò quyết định trong việc duy trì sử dụng PrEP. Những động viên từ người thân, chia sẻ cởi mở với bạn bè hoặc nhóm đồng đẳng, và môi trường xã hội thân thiện giúp MSM giảm bớt tâm lý lo ngại, đồng thời tăng niềm tin vào dịch vụ y tế.
Đặc biệt, nhân viên y tế là “cầu nối” quan trọng giúp MSM tuân thủ PrEP tốt hơn. Các cơ sở cung cấp dịch vụ cần bố trí lịch hẹn linh hoạt, tư vấn thân thiện, không phán xét, bảo mật thông tin cá nhân, đồng thời chủ động nhắc nhở, động viên người dùng PrEP trong quá trình theo dõi.
Ngoài ra, truyền thông về PrEP trên mạng xã hội và sự phổ biến của PrEP trong cộng đồng LGBT cũng là yếu tố tích cực giúp tăng nhận thức và giảm kỳ thị. Khi PrEP được nhìn nhận như một hành động trách nhiệm, chứ không phải dấu hiệu của lối sống phóng túng, việc tiếp cận và duy trì sử dụng thuốc sẽ trở nên dễ dàng hơn.
Một khoảng trống quan trọng hiện nay là sự khác biệt trong hành vi sử dụng và tuân thủ PrEP giữa các nhóm tuổi trong cộng đồng MSM. Nhóm MSM trẻ thường hoạt động tích cực trên các ứng dụng hẹn hò, mạng xã hội, có nhu cầu tìm bạn tình cao, song lại thiếu nhận thức đầy đủ về nguy cơ lây nhiễm HIV và lợi ích của PrEP. Do đó, các chương trình can thiệp cần hướng đến phân nhóm và cá nhân hóa giải pháp – thiết kế các hoạt động truyền thông, tư vấn, hỗ trợ phù hợp với từng độ tuổi và hoàn cảnh sống. Ví dụ, với MSM trẻ, có thể tăng cường tư vấn trực tuyến, nhóm đồng đẳng hỗ trợ, nội dung truyền thông gần gũi, hiện đại trên các nền tảng mạng xã hội.
Để tăng tuân thủ sử dụng PrEP, không thể chỉ trông chờ vào ý thức cá nhân, mà cần có sự phối hợp đồng bộ giữa hệ thống y tế, cộng đồng và xã hội.
Giảm kỳ thị, xây dựng môi trường thân thiện, tôn trọng sự đa dạng giới tính, đảm bảo bảo mật thông tin và hỗ trợ tâm lý – tài chính cho người sử dụng PrEP là những yếu tố then chốt.
Khi PrEP được hiểu đúng, sử dụng đúng và được hỗ trợ đúng cách, nó không chỉ giúp giảm tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM mà còn góp phần hướng tới mục tiêu quốc gia chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.
Nghi Anh