Bệnh do vi rút Zika gây ra các biến chứng là hội chứng Zika bẩm sinh và hội chứng Guillain Barré. Hội chứng Zika bẩm sinh bao gồm những bất thường bẩm sinh ở trẻ sơ sinh thể hiện trên lâm sàng hoặc trên hình ảnh chụp não nghi có liên quan đến nhiễm vi rút Zika ở bà mẹ trong quá trình mang thai, dù mẹ có hay không được chẩn đoán xác định nhiễm vi rút Zika khi mang thai. Những bất thường hay gặp nhất là đầu nhỏ và vôi hóa nội sọ. Ngoài ra còn có thể có các khuyết tật khác như bất thường ở cơ quan thần kinh, cơ quan thính giác, thị giác và các khuyết tật hình thái khác.
Đầu nhỏ ở thai nhi là tình trạng đầu thai nhi nhỏ hơn so với tuổi thai. Nghi ngờ thai nhi có đầu nhỏ nếu kích thước vòng đầu đo được nhỏ hơn số đo trung bình trừ đi 2 độ lệch chuẩn (-2SD) hoặc nhỏ hơn bách phân vị thứ 3 so với tuổi thai. Đầu nhỏ mức độ nặng, vòng đầu nhỏ hơn số đo trung bình trừ 3 độ lệch chuẩn so với tuổi thai, thường có liên quan rõ rệt với tình trạng bất thường của não và có thể kèm theo các biểu hiện dị tật khác ở hệ thần kinh, thính giác, thị giác.
Đầu nhỏ ở trẻ sơ sinh là tình trạng trẻ sơ sinh có kích thước vòng đầu được đo tại thời điểm trong vòng 24 giờ sau sinh nhỏ hơn kích thước vòng đầu trung bình trừ đi 2 độ lệch chuẩn (-2SD) hoặc nhỏ hơn bách phân vị thứ 3 theo tuổi thai khi sinh và giới tính. Các chuyên gia sản nhi cũng cho biết các dấu hiệu bất thường ở hệ thần kinh như tăng hoặc giảm trương lực cơ, co cứng, tăng phản xạ, phản ứng quá mức với kích thích, động kinh, lõm xương sọ, chồng xương sọ, lồi xương chẩm, thừa da đầu, suy giảm nặng chức năng thần kinh. Trên hình ảnh chụp sọ não có thể thấy vôi hóa nội sọ, giãn não thất, nếp nhăn não bất thường, dị dạng nhiều hồi não, giảm khối lượng nhu mô não, teo và dị tật võ não, thiểu sản tiểu não hoặc thân não, chậm quá trình myelin hóa, thiểu sản thể chai. Về mắt có thể teo võng mạc hoặc sẹo võng mạc, thay đổi sắc tố, thiểu sản thần kinh thị giác, đĩa thị bạc màu, xuất huyết võng mạc, bất thường mạch máu võng mạc. Về thính lực mất thính lực truyền dẫn; đối với khuyết tật hình thái có bàn chân vẹo, co cứng một hoặc nhiều khớp.
Đối với biến chứng Hội chứng Guillain – Barré hay còn gọi là viêm đa rễ dây thần kinh mất myelin cấp, là một tình trạng hiếm gặp. Đây là tình trạng bệnh lý do hệ thống miễn dịch của cơ thể tấn công một phần hệ thần kinh ngoại biên. Các triệu chứng đầu tiên bao gồm yếu cơ, ngứa ran ở chân, thường lan ra cánh tay hoặc phần thân trên và có thể tiến triển rất nhanh. Ngoài ra có thể có triệu chứng đau các cơ, khó di chuyển hoặc vận động, tụt huyết áp, nhịp tim bất thường, mờ mắt, khó thở, khó nuốt. Tình trạng này có thể dẫn đến liệt hoặc yếu cơ nếu không được điều trị kịp thời.
Theo hướng dẫn phát hiện, xử trí, chăm sóc phụ nũ mang thai và trẻ từ 0-24 tháng tuổi nghi nhiễm vi rút Zika được Bộ Y tế ban hành theo QĐ số 997/QĐ-BYT ngày 15/3/2019, xử trí, chăm sóc, theo dõi trẻ bằng đánh giá lâm sàng, khai thác tiền sử mẹ bệnh lý di truyền, nhiễm khuẩn thời kỳ bào thai (Toxophasma, Rubella, cytomegalo vi rút, Herpes, giang mai…); nhiễm độc rượu, tia xạ, hóa chất, chấn thương khi mang thai, suy dinh dưỡng nặng thời kỳ mang thai.
Đối với đo vòng đầu, tất cả trẻ mới sinh hoặc trẻ đến khám chữa bệnh tại cơ sở y tế đều phải đo vòng đầu (trẻ mới sinh được đo vòng đầu trong vòng 24 giờ). Tất cả trẻ ≤ 24 tháng tuổi đến khám, chữa bệnh nghi có đầu nhỏ, ghi số đo vòng đầu và thời điểm đo vào hồ sơ bệnh án; đánh giá dựa vào biểu đồ vòng đầu của Tổ chức Y tế thế giới dành cho trẻ sinh đủ tháng và biểu đồ Fenton dành cho trẻ sinh non tháng.
Các chuyên gia sản nhi lưu ý, nếu không đo được vòng đầu trẻ trong vòng 24 giờ đầu sau đẻ thì cần đo trong vòng 72 giờ. Một số trẻ sơ sinh có số đo vòng đầu trong giới hạn bình thường nhưng bất tương xứng kích thước đầu – mặt cũng có thể coi là trường hợp đầu nhỏ. Cần chuyển bệnh nhi khám chuyên khoa sớm để phát hiện và can thiệp kịp thời.
Đối với cận lâm sàng, những trẻ sau đây cần được xét nghiệm phát hiện vi rút Zika:
- Trẻ sơ sinh và trẻ ≤ 24 tháng tuổi có đầu nhỏ hoặc có các dấu hiệu của hội chứng Zika bẩm sinh; hoặc
- Trẻ sơ sinh không có đầu nhỏ hoặc không có các dấu hiệu của hội chứng Zika bẩm sinh, nhưng sinh ra từ mẹ đã được xác định có nhiễm vi rút Zika.
- Với những trẻ có tiêu chí nêu trên chi định xét nghiệm Zika, phát hiện gen có vi rút Zika bằng kỹ thuật sinh học phân tử (RT-PCR, Realtime RT-PCR…) trong máu, nước tiểu hoặc dịch não tủy; xét nghiệm tìm IgM kháng Zika trong huyết thanh. Nếu IgM âm tính không có bằng chứng trẻ đã nhiễm vi rút Zika bẩm sinh.
Đối với những trẻ sơ sinh có đầu nhỏ hoặc có các dấu hiệu lâm sàng của hội chứng Zika bẩm sinh, nếu có điều kiện cần xét nghiệm máu tìm nguyên nhân nhiễm trùng khác như Toxoplasma, Rubella, Cytomegalo vi rút, Herpes, giang mai…
Các chuyên gia cũng lưu ý nên lấy máu xét nghiệm trong vòng 48 giờ đầu sau sinh, nếu lấy máu sau giai đoạn này sẽ khó phân biệt là nhiễm Zika bẩm sinh hoặc trong giai đoạn chưa sinh hay sau sinh. Khuyến cáo không xét nghiệm máu cuống rốn vì có thể có kết quả dương tính giả. Đối với trẻ 24 tháng tuổi ngoài thời kỳ sơ sinh, xét nghiệm TORCHS chỉ thực hiện khi cần xác định các nguyên nhân nhiễm khuẩn khác.
Tùy theo các trường hợp các bác sĩ khuyến cáo nên siêu âm, chụp CT scan hoặc chụp MRI sọ não. Các hình ảnh hay gặp liên quan nhiễm Zika bẩm sinh là vôi hóa não; teo não, giãn não thất, bất thường ở tiểu não và thân não, bất thường rãnh cuộn não và thể chai.
Quỳnh Anh