Bệnh lao là một căn bệnh truyền nhiễm đã được phát hiện từ rất lâu trên thế giới. Căn bệnh này có ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe của người bệnh, thậm chí dẫn tới tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Bệnh lao không chỉ ảnh hưởng tới người lớn mà ngay cả trẻ em cũng là đối tượng dễ mắc phải.
Bệnh lao là do trực khuẩn lao (BK), có tên khoa học là Mycobacterium tuberculosis gây ra. Trực khuẩn gây bệnh lao có thể tồn tại nhiều năm ở các mô sâu bên trong cơ thể trước khi chúng hoạt động và phát triển thành bệnh lao.
Bệnh lao là một căn bệnh có thể lây truyền qua đường hô hấp, trẻ em có thể mắc phải bệnh lao khi chúng hít phải trực khuẩn lao trong không khí bị bắn ra từ người lớn bị lao khi họ ho, hắt hơi, khạc đờm hoặc nói chuyện. Những vi khuẩn gây lao thường tồn tại lơ lửng trong không khí khi được phát tán ra ngoài, trẻ chỉ cần không may hít phải một lượng nhỏ những vi khuẩn này cũng có thể bị nhiễm bệnh.
Trẻ em khi bị nhiễm khuẩn lao, nó thường lây nhiễm vào phổi, sau đó có thể tấn công sang các bộ phận khác của cơ thể như thận, cột sống hoặc não, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe của trẻ, thậm chí dẫn tới tử vong nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Mặc dù trẻ khi sinh ra đều được tiêm vắc-xin phòng bệnh lao, nhưng trên thực tế vẫn có một số trẻ em bị nhiễm bệnh, do bỏ sót không tiêm chủng hoặc tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ nhiễm bệnh. Cần lưu ý phát hiện, chẩn đoán bệnh lao ở trẻ em để điều trị kịp thời.
Các dạng lao hay gặp ở trẻ em
- Lao khởi đầu (lao sơ nhiễm): đây là dạng lao thường gặp nhất ở trẻ em, thường xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi và chưa được tiêm chủng BCG. Khi bị sơ nhiễm lao thường trẻ không có triệu chứng, hoặc có triệu chứng của cảm cúm thoáng qua, hay nóng sốt mệt mỏi... Một số trường hợp diễn tiến nhẹ và tự khỏi nếu trẻ có sức đề kháng tốt. Trẻ bị sơ nhiễm lao thường có biểu hiện mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, sốt nhẹ về chiều, thỉnh thoảng có sốt cao. Ngoài ra còn có thể có ho khan, khạc đờm, đau ngực, khó thở. Tùy theo trẻ mắc loại lao gì mà bệnh cảnh còn có thêm những triệu chứng điển hình khác.
- Lao cấp tính: hai biến chứng nặng nhất và sớm nhất của dạng lao sơ nhiễm là lao màng não và lao kê cấp tính. Hai loại lao này có thể để lại những di chứng trầm trọng hoặc thậm chí dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Bệnh xảy ra ở các lứa tuổi, nhưng nhiều nhất ở trẻ không chủng ngừa BCG, trước 2 tuổi.
- Lao màng não: dạng lao này thường xuất hiện từ 2-12 tháng sau lao sơ nhiễm, kèm theo các triệu chứng như thay đổi tính nết, sốt nhẹ. Sau khoảng 1 tuần, trẻ sẽ có các biểu hiện rõ rệt như sốt 38 độ C, ói mửa, nhức đầu, khi khám thấy có cứng cổ và có dấu hiệu tổn thương thần kinh, hôn mê, co giật, động kinh, lé mắt hoặc sụp mí mắt. Nếu chẩn đoán chậm, không được điều trị sớm sẽ để lại những di chứng nặng nề cho trẻ, bao gồm: thiểu năng trí tuệ, động kinh, rối loạn tính tình, liệt nửa người, co rút chân tay, mù mắt hoặc điếc.
- Lao kê: Là dạng lao cấp ở phổi, thường xuất hiện ở những tuần đầu sau thời gian sơ nhiễm lao, kèm theo các triệu chứng đặc trưng như sốt cao, mạch nhanh, đau bụng, ói mửa, tiêu chảy, khó thở, tím tái. Nhiều trường hợp bị lao kê có thể dẫn tới lao màng não.
- Lao đường hô hấp: Lao phổi và lao màng phổi đều thuộc dạng lao đường hô hấp, thường xuất hiện ở trẻ lớn và gần tuổi dậy thì hơn là ở trẻ nhỏ. Trẻ khi bị mắc dạng lao này sẽ có các biểu hiện như sốt nhẹ, ho kéo dài, sụt cân, chán ăn.
- Lao ngoài phổi: là biến chứng muộn hơn sau lao sơ nhiễm. Lao ngoài phổi có nhiều dạng khác nhau, bao gồm: lao cột sống (giai đoạn đầu trẻ thường có biểu hiện đau vùng cột sống rồi từ từ gù lưng), lao xương khớp (trẻ bị sưng đau khớp và chảy mủ ở xương khớp rò ra ngoài da, lao hệ niệu (trẻ có triệu chứng đi tiểu ra máu, thường có kèm theo sưng tinh hoàn - nếu là bé trai), lao hạch (nổi hạch thường từng chùm, dính nếu để trễ sẽ gây rò mủ làm sẹo xấu), lao ruột (đi tiêu lỏng hoặc đi tiêu ra đờm, máu kéo dài).
Dấu hiệu và triệu chứng của bệnh lao ở trẻ em
Các triệu chứng của bệnh lao có thể biểu hiện khác nhau ở mỗi trẻ và thường phụ thuộc vào độ tuổi của trẻ. Các triệu chứng phổ biến nhất của bệnh lao hoạt động ở trẻ nhỏ bao gồm: Sốt; Giảm cân; Cơ thể kém phát triển; Ho; Viêm tuyến; Ớn lạnh
Nếu trẻ không được phát hiện và điều trị bệnh kịp thời, bệnh lao sẽ tiến triển nghiêm trọng hơn, gây ra các triệu chứng nguy hiểm như sốt, kích thích, mệt mỏi, ho dai dẳng, khó thở, thở nhanh, kiệt sức, sưng hạch bạch huyết, thể chất chậm phát triển.
Một vài trường hợp ở trẻ em dưới 4 tuổi bị nhiễm lao, trực khuẩn gây lao có thể lan vào máu tuần hoàn và gây nhiễm lao sang một số cơ quan khác của cơ thể. Nguy hiểm hơn cả là lao màng não, nó có ảnh hưởng nghiêm trọng tới não bộ và hệ thần kinh trung ương của trẻ.
Chẩn đoán bệnh lao ở trẻ em
Những trẻ em có nguy cơ cao bị nhiễm lao có thể được chỉ định thực hiện xét nghiệm test tuberculin trên da nhằm xác định xem liệu trẻ có bị nhiễm khuẩn lao hay không. Bác sĩ sẽ thực hiện tiêm một lượng nhỏ vi khuẩn lao đã được tinh chế và sau đó làm bất hoạt vùng da ở mặt trên của cánh tay. Nếu trẻ đã bị nhiễm khuẩn lao, vùng da này sẽ sưng và tấy đỏ tại vị trí tiêm.
Bác sĩ sẽ kiểm tra vùng da từ 48-72h sau khi tiêm và đo đường kính của vết sưng đỏ. Xét nghiệm này có thể xác định được trẻ đã bị nhiễm lao trước kia hay không, ngay cả khi trẻ không xuất hiện bất kỳ triệu chứng gì của bệnh.
Ngoài ra, để chẩn đoán bệnh lao ở trẻ em, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện các xét nghiệm khác như chụp X-quang ngực, xét nghiệm đàm và xét nghiệm máu (xét nghiệm giải phóng interferon-gamma (IGRA).
Xét nghiệm lao qua da thường được khuyến cáo cho trẻ em: Đã tiếp xúc với bệnh lao trong 5 năm qua; Hình ảnh X-quang nghi lao; Có bất kỳ triệu chứng nào của bệnh lao; Đến từ khu vực có dịch lao.
Điều trị lao ở trè em
Về điều trị lao ở trẻ em cũng giống như của người lớn, tuy nhiên, phụ huynh phải tuân thủ điều trị cho con em mình đúng với hướng dẫn của thầy thuốc, điều trị đủ thời gian (6-9 tháng), đủ liều lượng thuốc, đúng phác đồ thì bệnh mới ổn định.
Bệnh lao trẻ em có thể chữa lành được với hóa trị lao ngắn ngày, kể cả các thể nặng nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng nguyên tắc (uống thuốc đúng, đủ, đều và không được bỏ sót).
Phòng bệnh lao ở trẻ em
Để phòng bệnh lao ở trẻ em, sau khi sinh 3 ngày, trẻ phải được tiêm vắc xin BCG phòng lao. Khoảng 1 tháng sau, nếu không thấy sẹo BCG ở cơ delta thì phải đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để thử phản ứng IDRR. Trường hợp kết quả thử là âm tính thì cần cho trẻ tiêm lại vắc xin phòng lao. Nhưng dù đã tiêm phòng lao, ở thời kỳ chưa có miễn dịch, không nên để trẻ tiếp xúc với nguồn lây.
Ngoài tiêm BCG, trẻ cần được tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin phòng bệnh và có chế độ nuôi dưỡng thích hợp với từng lứa tuổi.
Khi trẻ có triệu chứng nghi bị lao (ho sốt kéo dài, sút cân hoặc không lên cân, ra mồ hôi trộm...), cần đưa ngay đến cơ sở y tế chuyên khoa để khám và điều trị đúng theo công thức của chương trình chống lao quốc gia, đảm bảo theo nguyên tắc DOST (hóa trị liệu ngắn ngày có kiểm soát).
Hoa Đăng