Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 vào ngày 10/12/2025. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, đánh dấu bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hệ thống pháp luật về y tế, đặc biệt là lĩnh vực y tế dự phòng. Với phạm vi điều chỉnh toàn diện, Luật Phòng bệnh được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý vững chắc để chủ động bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân trong tình hình mới.
Luật Phòng bệnh gồm 6 chương, 46 điều; quy định về phòng, chống bệnh truyền nhiễm; phòng, chống bệnh không lây nhiễm; phòng chống rối loạn tâm thần; dinh dưỡng trong phòng bệnh; cũng như các điều kiện bảo đảm để triển khai hiệu quả hoạt động phòng bệnh.
Theo Luật, phòng bệnh là hoạt động y tế dự phòng nhằm ngăn ngừa sự phát sinh, ngăn chặn sự lây lan, tiến triển của bệnh; đồng thời giảm thiểu hậu quả của bệnh và nâng cao sức khỏe cá nhân, cộng đồng. Dịch bệnh (còn gọi là dịch bệnh truyền nhiễm) là sự xuất hiện bệnh truyền nhiễm với số người mắc bệnh vượt quá số người mắc bệnh dự tính bình thường trong một khoảng thời gian nhất định ở một khu vực cụ thể.
Luật Phòng bệnh khẳng định Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, định hướng và huy động cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, gia đình, cá nhân và toàn xã hội tham gia phòng bệnh. Ngân sách nhà nước đảm bảo kinh phí chi thường xuyên, chi đầu tư cho y tế dự phòng, đồng thời khuyến khích huy động các nguồn lực hợp pháp khác. Đáng chú ý, Luật cho phép các cơ sở y tế dự phòng được tự chủ quyết định mức thu nhập tăng thêm cho công chức, viên chức, người lao động từ nguồn thu hợp pháp ngoài ngân sách nhà nước, phù hợp với quy chế chi tiêu nội bộ và kết quả hoạt động của đơn vị.
Bên cạnh đó, Luật quy định các chính sách ưu đãi đặc thù, vượt trội đối với nhân viên y tế trực tiếp làm chuyên môn tại trạm y tế, cơ sở y tế dự phòng, góp phần kiện toàn và nâng cao năng lực của hệ thống y tế dự phòng theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.
Luật cũng nhấn mạnh việc đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phòng bệnh, nhất là các công nghệ phục vụ dự báo, giám sát, can thiệp và ứng phó với các tình huống dịch bệnh.
Ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong phòng bệnh
Một điểm mới quan trọng của Luật là khuyến khích thực hiện hợp tác công – tư, tạo cơ chế ưu đãi về thuốc, đất đai, tín dụng và các chính sách hỗ trợ khác theo quy định của pháp luật, nhằm huy động mọi nguồn lực xã hội tham gia phòng bệnh. Đồng thời, Luật khuyến khích xây dựng các mô hình cộng đồng, cơ sở giáo dục và nơi làm việc an toàn, khỏe mạnh; bảo đảm người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần theo nhóm đối tượng và lộ trình ưu tiên.
Về nguyên tắc phòng bệnh, Luật xác định phòng bệnh chủ động là chính, lấy người dân làm trung tâm, chú trọng bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời. Việc triển khai các hoạt động phòng bệnh cần kết hợp hài hòa giữa biện pháp chuyên môn y tế với biện pháp hành chính, xã hội và các biện pháp phù hợp khác; bảo đảm công khai, minh bạch, cung cấp thông tin chính xác, kịp thời về phòng, chống bệnh truyền nhiễm và duy trì tính sẵn có, liên tục của dịch vụ phòng bệnh.
Luật cũng quy định rõ nội dung quản lý nhà nước về phòng bệnh, bao gồm xây dựng và tổ chức thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, đề án, dự án; ban hành và thực thi các văn bản quy phạm pháp luật, cơ chế, chính sách; quy định về hệ thống cơ sở y tế dự phòng, tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật. UBND các cấp có trách nhiệm thực hiện quản lý nhà nước về phòng bệnh theo phân cấp; các tổ chức, gia đình, cá nhân có nghĩa vụ phối hợp, chấp hành sự chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền khi dịch bệnh xảy ra.
Luật Phòng bệnh quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm như: cố ý khai báo, cung cấp thông tin sai sự thật; phân biệt đối xử, kỳ thị trong phòng bệnh; không triển khai hoặc triển khai không đầy đủ, không kịp thời các biện pháp phòng bệnh; sử dụng các biện pháp phòng bệnh không có cơ sở khoa học; tổ chức tiêm chủng, xét nghiệm tại các cơ sở không đủ điều kiện. Đối với phòng, chống bệnh truyền nhiễm, các hành vi như cố ý làm lây lan tác nhân gây bệnh, che giấu ca bệnh, không chấp hành yêu cầu phòng chống dịch, hoặc giả mắc rối loạn tâm thần để trục lợi đều bị nghiêm cấm.
Anh Huy