PEP giúp dự phòng sau một lần phơi nhiễm HIV vừa xảy ra, trong khi PrEP giúp chủ động phòng ngừa những nguy cơ có thể tiếp diễn trong tương lai. Với những người vẫn còn nguy cơ nhiễm HIV sau khi hoàn thành PEP, việc được tư vấn và đánh giá để chuyển sang PrEP phù hợp có thể giúp duy trì dự phòng, hạn chế khoảng trống bảo vệ.
PEP và PrEP: Hai thời điểm của dự phòng HIV
PEP là biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm HIV, được sử dụng khi một người đã xảy ra tình huống có nguy cơ nhiễm HIV. PEP cần được bắt đầu càng sớm càng tốt và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm, với liệu trình sử dụng trong 28 ngày.
Trong khi đó, PrEP là biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm dành cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ nhiễm HIV. Nếu PEP được sử dụng để xử trí một nguy cơ vừa xảy ra, thì PrEP giúp chủ động bảo vệ trước những nguy cơ có thể xảy ra tiếp theo.
Hai biện pháp này không thay thế cho nhau nhưng có thể nối tiếp trong một kế hoạch dự phòng HIV phù hợp với từng người.
Không phải ai dùng PEP cũng cần PrEP
Sau khi hoàn thành PEP, không phải tất cả mọi người đều cần chuyển sang PrEP. Nếu phơi nhiễm chỉ xảy ra trong một tình huống đơn lẻ và nguy cơ trong thời gian tới thấp, người đó có thể không cần tiếp tục sử dụng PrEP.
Ngược lại, nếu các yếu tố nguy cơ vẫn còn, việc chủ động trao đổi với nhân viên y tế về PrEP là cần thiết. Chẳng hạn, một người thường xuyên có quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su, có nhiều bạn tình, có bạn tình chưa rõ tình trạng HIV, đã phải sử dụng PEP nhiều lần hoặc thường xuyên xuất hiện những tình huống có khả năng phơi nhiễm HIV có thể thuộc nhóm cần được đánh giá để sử dụng PrEP.
Vì vậy, quá trình sử dụng và tái khám PEP không chỉ nhằm theo dõi việc hoàn thành đủ liệu trình mà còn là thời điểm thích hợp để đánh giá nguy cơ trong tương lai. Thay vì chờ đến khi xảy ra một lần phơi nhiễm khác mới tìm đến PEP, người có nguy cơ tiếp diễn có thể trao đổi với nhân viên y tế ngay trong quá trình sử dụng PEP để xây dựng kế hoạch dự phòng tiếp theo.
Hạn chế khoảng trống giữa PEP và PrEP
Một trong những vấn đề cần lưu ý là nguy cơ phơi nhiễm có thể tiếp tục sau khi hoàn thành PEP. Nếu người đó vẫn có nguy cơ nhưng không có kế hoạch dự phòng tiếp theo, khoảng thời gian sau khi kết thúc PEP có thể trở thành giai đoạn dễ bị bỏ sót trong dự phòng HIV.
Đối với người vẫn còn nguy cơ nhiễm HIV, việc chuyển tiếp sang PrEP có thể được xem xét sau khi hoàn thành PEP. Người sử dụng không nhất thiết phải tạo ra một khoảng nghỉ không cần thiết giữa hai biện pháp dự phòng, nhưng thời điểm bắt đầu PrEP cần được nhân viên y tế đánh giá và hướng dẫn cụ thể.
Điều quan trọng là không tự ý chuyển từ PEP sang PrEP. Trước khi bắt đầu PrEP, người sử dụng cần được đánh giá tình trạng HIV, nguy cơ phơi nhiễm gần đây, việc tuân thủ PEP và các điều kiện sức khỏe liên quan. Tùy trường hợp và loại PrEP được lựa chọn, nhân viên y tế có thể chỉ định những xét nghiệm cần thiết và hướng dẫn thời điểm bắt đầu phù hợp.
(Hình ảnh thuốc PrEP và PEP)
Từ dự phòng tình huống sang dự phòng chủ động
Việc chuyển từ PEP sang PrEP đặc biệt có ý nghĩa đối với những người có nguy cơ phơi nhiễm HIV lặp lại hoặc tiếp diễn.
Nếu PEP thường được sử dụng trong một tình huống khẩn cấp, người có nguy cơ phải tiếp cận thuốc trong thời gian rất ngắn, thì PrEP giúp chủ động chuẩn bị trước những nguy cơ có thể xảy ra. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào việc phải tìm kiếm PEP sau mỗi lần phơi nhiễm.
Chẳng hạn, một người đã phải sử dụng PEP sau một lần phơi nhiễm nhưng sau đó vẫn tiếp tục có những yếu tố nguy cơ tương tự. Thay vì chờ đến lần phơi nhiễm tiếp theo mới tiếp tục tìm PEP, người đó có thể được tư vấn về PrEP ngay trong quá trình sử dụng PEP.
Khi được đánh giá phù hợp, việc chuyển sang PrEP sẽ giúp kế hoạch dự phòng HIV chủ động hơn, đồng thời tạo điều kiện để người sử dụng được theo dõi sức khỏe, xét nghiệm HIV định kỳ và tư vấn về các biện pháp giảm nguy cơ.
Chủ động trao đổi với nhân viên y tế
Tại Khánh Hòa, người đang sử dụng PEP hoặc đã từng sử dụng PEP có thể chủ động trao đổi với cơ sở cung cấp dịch vụ HIV về nguy cơ hiện tại và nhu cầu sử dụng PrEP.
Đặc biệt, những người nhận thấy nguy cơ nhiễm HIV vẫn tiếp diễn sau khi hoàn thành PEP nên trao đổi với nhân viên y tế ngay trong thời gian sử dụng PEP, thay vì chờ đến khi kết thúc liệu trình mới tìm hiểu các lựa chọn dự phòng tiếp theo.
Việc đánh giá sớm giúp xác định người đó có cần PrEP hay không, lựa chọn phương án phù hợp và hướng dẫn thời điểm bắt đầu an toàn.
PEP và PrEP đều là những công cụ quan trọng trong dự phòng HIV nhưng được sử dụng ở những thời điểm khác nhau. PEP giúp xử trí nguy cơ vừa xảy ra; PrEP giúp chủ động trước những nguy cơ có thể tiếp diễn. Với người vẫn còn nguy cơ sau PEP, chuyển tiếp sang PrEP đúng thời điểm, dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế, sẽ góp phần duy trì dự phòng HIV liên tục và hạn chế những khoảng trống không cần thiết.
BS. Nguyễn Diệp Huệ Nhân
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Khánh Hòa